Sağlık hizmeti almak, her bireyin en temel anayasal haklarından biridir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 17. maddesinde güvence altına alınan “kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” ile 56. maddesinde düzenlenen “sağlık hizmetleri ve çevrenin korunması” hükümleri, hasta haklarının anayasal temelini oluşturur. Ancak uygulamada, hastaların bu haklarının ihlal edildiği durumlarla sıklıkla karşılaşılabilmektedir. Hasta Hakları Yönetmeliği çerçevesinde haklarının ihlal edildiğini düşünen hastaların ve hasta yakınlarının başvurabileceği çeşitli idari, hukuki ve cezai yollar mevcuttur.
1. İdari Başvuru Yolları: İlk Adım Neresi Olmalıdır?
Hasta hakları ihlallerinde öncelikli olarak idari başvuru mekanizmalarının işletilmesi, sürecin hızlı ve etkin şekilde çözülmesi açısından büyük önem taşır. Bu kapsamda başvurulabilecek temel merciler şunlardır:
- Hasta Hakları Birimleri ve Kurulları: Kamu ve özel tüm sağlık kuruluşlarında bulunan bu birimler, ihlalin yaşandığı yerde doğrudan çözüm üretmeyi amaçlar. Hasta Hakları Yönetmeliği uyarınca kurulan bu kurullara yapılacak yazılı başvurular, kurul tarafından incelenerek karara bağlanır. Kurulun ihlal kararı vermesi durumunda, bu karar ilerleyen süreçlerde açılacak tazminat davaları için de önemli bir idari tespittir.
- SABİM (Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi – Alo 184): Sağlık Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren bu hat, vatandaşların sağlık hizmetlerine erişimdeki aksaklıklar ve hak ihlalleri konusundaki şikayetlerini doğrudan iletebilecekleri ve hızlı geri dönüş alabilecekleri bir kanaldır.
- CİMER (Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi): Devlet kurumlarının tamamını kapsayan bu sistem üzerinden de sağlık kurumlarında yaşanan usulsüzlükler, görevi ihmal durumları ve hak ihlalleri şikayet konusu edilebilir.
2. Hukuki Başvuru Yolları: Maddi ve Manevi Tazminat Talepleri
Yaşanılan ihlal neticesinde fiziksel veya psikolojik bir zarar doğmuşsa, yani bir malpraktis (tıbbi uygulama hatası) veya hizmet kusuru söz konusu ise hukuki tazminat yollarına başvurulmalıdır. Hukuki başvurularda ihlalin gerçekleştiği kurumun niteliği (kamu veya özel) davanın açılacağı mahkemeyi belirler:
- Kamu Hastanelerindeki İhlaller: Devlet üniversitesi hastaneleri, eğitim ve araştırma hastaneleri veya devlet hastanelerinde meydana gelen ihlaller “hizmet kusuru” kapsamında değerlendirilir. Bu durumda 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) m. 13 uyarınca öncelikle ilgili idareye yazılı başvuru yapılması ve ardından İdare Mahkemesi bünyesinde “tam yargı davası” açılması zorunludur.
- Özel Hastane ve Muayenehane İhlalleri: Özel hastaneler veya serbest çalışan hekimlerin müdahalelerinde doğan zararlar, sözleşmeye aykırılık veya haksız fiil hükümlerine dayanır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 49 (haksız fiil sorumluluğu) ve m. 112 (borca aykırılık) hükümleri uyarınca, tüketici işlemi niteliğinde olan bu uyuşmazlıklar için Tüketici Mahkemesine başvurulmalıdır.
Tazminat davalarında maddi zarar (tedavi giderleri, iş gücü kaybı) ve manevi zarar (yaşanılan elem ve ıstırap) talep edilebilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da belirtildiği üzere, manevi tazminatın miktarı; tarafların sosyal ve ekonomik durumları ile olayın meydana geliş şekline göre hakkaniyete uygun olarak belirlenir.
3. Cezai Başvuru Yolları: Sorumluların Cezalandırılması
Tıbbi müdahale sırasında hekim veya sağlık personelinin taksirli eylemi sonucu yaralanma veya ölüm meydana gelmişse, Türk Ceza Kanunu (TCK) hükümleri devreye girer. Bu durumlarda olay yerindeki Cumhuriyet Başsavcılığına veya kolluk kuvvetlerine suç duyurusunda bulunulabilir. Kamu görevlisi olan sağlık çalışanları hakkında soruşturma açılabilmesi için, 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun uyarınca ilgili idari merciden soruşturma izni alınması yasal bir zorunluluktur. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, idari izin alınmadan kamu görevlisi hekimler hakkında doğrudan kamu davası açılması usulen mümkün değildir.
4. Meslek Örgütlerine Başvuru: Disiplin Soruşturması
Hekimlerin ve diş hekimlerinin mesleki deontoloji kurallarına aykırı davranışları ve mesleki kusurları nedeniyle, üyesi oldukları meslek odalarına (Türk Tabipleri Birliği veya Türk Dişhekimleri Birliği yerel odaları) şikayette bulunulabilir. Bu başvurular sonucunda, ilgili meslek örgütü tarafından hekim hakkında disiplin soruşturması yürütülebilir ve kınama, para cezası veya geçici olarak meslekten men gibi disiplin cezaları uygulanabilir.
Sonuç ve Değerlendirme
Hasta hakları ihlalleri, hem hastanın anayasal haklarını doğrudan etkileyen hem de sağlık çalışanlarının hukuki sorumluluklarını yakından ilgilendiren çok boyutlu bir konudur. Hak ihlaline uğradığını düşünen kişilerin, idari ve hukuki süreleri kaçırmadan doğru mercilere başvurması, hak kaybı yaşanmaması adına büyük önem taşır. Ayrıca hekimler ve sağlık kuruluşları açısından da idari ve hukuki başvurulara karşı verilecek yasal savunmaların, tıp hukuku prensiplerine uygun olarak hazırlanması hayati önem arz etmektedir. Sürecin teknik yönü göz önünde bulundurulduğunda, başvuruların bir sağlık hukuku uzmanı eşliğinde yürütülmesi tavsiye edilmektedir.
Anahtar Kelime : hasta hakki ihlali
