Sağlık Verilerinin İşlenmesinde Açık Rıza ve Kanuni Dayanak: Hangisi, Ne Zaman Geçerlidir?
Sağlık verileri, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamında “özel nitelikli kişisel veri” olarak kabul edilmektedir. Bu verilerin işlenmesi, bireylerin mahremiyeti ve temel hakları ile doğrudan ilişkili olduğu için kanun koyucu tarafından oldukça sıkı kurallara bağlanmıştır. Özellikle 2024 yılında gerçekleştirilen ve Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren yasal değişikliklerin ardından, sağlık verilerinin hangi durumlarda “açık rıza” ile hangi durumlarda ise “kanuni dayanak” kapsamında işlenebileceği konusu hem hastalar hem de hekimler için kritik bir önem kazanmıştır.
Açık Rıza Nedir ve Hangi Durumlarda Gereklidir?
Açık rıza; belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rızayı ifade eder. Sağlık sektöründe açık rıza, hastanın tıbbi tedavi süreçlerinin dışındaki veri işleme faaliyetlerinde devreye girer. Örneğin, bir kliniğin tedavi öncesi ve sonrası fotoğrafları sosyal medyada paylaşması, hastaya bilgilendirme veya pazarlama amaçlı SMS göndermesi ya da verilerin bilimsel bir araştırma için üçüncü taraflarla paylaşılması gibi durumlarda hastanın açık rızasının alınması zorunludur. Burada en önemli kural, rızanın geri alınabilir olması ve hastanın bu rızayı vermeye zorlanmamasıdır.
Kanuni Dayanak Nedir ve Açık Rıza Aranmayan Durumlar Nelerdir?
Kanuni dayanak, veri işleme faaliyetinin doğrudan yasal bir düzenlemeye dayanması durumunu ifade eder. KVKK’nın 6. maddesinde yapılan son güncellemeler doğrultusunda, sağlık verilerinin açık rıza aranmaksızın işlenebileceği hukuki sebepler genişletilmiştir. Bu kapsamda; kamu sağlığının korunması, koruyucu hekimlik, tıbbi teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinin yürütülmesi ile sağlık hizmetlerinin planlanması ve yönetimi amacıyla, sır saklama yükümlülüğü altındaki hekimler veya yetkili sağlık kuruluşları tarafından hastanın sağlık verileri açık rıza alınmadan işlenebilir. Ayrıca sosyal güvenlik mevzuatı veya iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerinin yerine getirilmesi amacıyla da sağlık verilerinin işlenmesi kanuni bir zorunluluktur.
En Sık Yapılan Hata: Hem Kanuni Dayanak Hem Açık Rıza Kullanmak
Sağlık hukuku uygulamasında ve kliniklerde en sık karşılaşılan hatalardan biri, kanunen işlenmesi zorunlu olan bir veri için hastadan ayrıca açık rıza talep edilmesidir. Kişisel Verileri Koruma Kurulu’nun yerleşik kararları ve rehberlerinde de açıkça vurgulandığı üzere; zaten yasal bir yükümlülük veya tedavi amacı doğrultusunda işlenmesi gereken bir veri için açık rıza alınması hukuka aykırıdır. Bu durum, “aldatıcı veri işleme” olarak kabul edilir. Çünkü hasta rızasını geri çektiğinde dahi hekim yasal olarak o veriyi işlemek zorundaysa, hastaya sunulan “seçim hakkı” yanıltıcı bir nitelik kazanmaktadır. Bu nedenle, tedavi süreçleri için sadece aydınlatma metni sunulmalı, pazarlama gibi ek faaliyetler için ise ayrı bir açık rıza metni hazırlanmalıdır.
Hekimler ve Hastalar İçin Pratik Yol Haritası
Sağlık hukukuna tam uyum sağlamak ve olası idari para cezaları ile hukuki uyuşmazlıkların önüne geçmek için şu hususlara dikkat edilmelidir:
- Hekimler İçin: Teşhis ve tedavi faaliyetleriniz için hastalardan açık rıza istemeyiniz; bu süreçleri sadece detaylı bir “Aydınlatma Metni” ile yürütünez. Ancak estetik paylaşımı, reklam veya tanıtım mesajları gibi durumlar için mutlaka “Açık Rıza Metni” kullanınız ve bu iki metni kesinlikle birbirine karıştırmayınız.
- Hastalar İçin: Tedavi olabilmeniz için tüm sağlık verilerinizin işlenmesine “açık rıza” vermek zorunda olmadığınızı biliniz. Tedavinizle doğrudan ilgisi olmayan ticari veya tanıtım amaçlı veri işleme taleplerini özgür iradenizle reddetme hakkına sahipsiniz.
Sonuç
Sağlık verilerinin korunması, hem hastanın mahremiyet hakkını güvence altına alır hem de hekimlerin hukuki güvenliğini sağlar. KVKK m. 6 hükmü ve Yargıtay’ın yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, açık rıza ile kanuni dayanak arasındaki ince çizginin doğru analiz edilmesi yasal bir zorunluluktur. Hukuka uygun bir veri yönetim süreci, sağlık hizmetlerinin kalitesini artırırken taraflar arasındaki güven ilişkisini de pekiştirecektir.
Anahtar Kelime : açık rıza kanuni dayanak
