Sağlık hukuku, hasta hakları ve hekim sorumlulukları arasındaki hassas dengeyi kuran bir alandır. Bu dengenin en kritik noktalarından biri, tıbbi müdahaleler için hastadan alınması gereken “aydınlatılmış onam”dır. Kural olarak, bir hekimin hastasına herhangi bir tıbbi müdahalede bulunabilmesi için öncelikle hastayı yapılacak işlem, riskleri, alternatifleri ve sonuçları hakkında yeterli düzeyde bilgilendirmesi ve sonrasında hastanın özgür iradesiyle bu işleme rıza göstermesi gerekir. Ancak, hayatın olağan akışında her zaman bu ideal senaryo gerçekleşmez. Özellikle İzmir gibi büyük metropollerde, acil servislerin yoğunluğu düşünüldüğünde, hastanın veya yakınlarının onamının alınamayacağı kritik durumlar ortaya çıkabilmektedir.
Aydınlatılmış Onam Kuralı ve Önemi
Aydınlatılmış onam, hastanın kendi bedeni üzerindeki tasarruf hakkının bir yansımasıdır ve Anayasa ile güvence altına alınan vücut bütünlüğünün dokunulmazlığı ilkesinin temelini oluşturur. Hasta Hakları Yönetmeliği ve ilgili diğer mevzuatlar, hastanın sağlık durumu, konulan tanı, önerilen tedavi yönteminin riskleri, başarı şansı ve olası diğer tedavi seçenekleri hakkında bilgilendirilme hakkını açıkça düzenler. Bu bilgilendirmenin amacı, hastanın tedavi sürecine aktif katılımını sağlamak ve neye rıza verdiğini tam olarak bilmesini temin etmektir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, usulüne uygun bir aydınlatma yapılmadan alınan onam, hukuken geçersiz kabul edilir ve bu durum hekimin hukuki ve cezai sorumluluğuna yol açabilir.
Acil Durumlar: Onam Kuralının İstisnası
Tıbbi müdahalenin temel kuralı aydınlatılmış onam olsa da, bu kuralın mutlak olmadığını ve özellikle acil durumlarda istisnalarının bulunduğunu belirtmek gerekir. Hayatı tehdit eden ve bilincin kapalı olduğu durumlarda, hastadan veya yakınlarından onam almak için zaman kaybetmek, hastanın hayatını veya bir organını kaybetmesine neden olabilir. İşte bu gibi durumlarda, hekimin önceliği hastanın yaşamını kurtarmaktır.
Türk hukuku, bu gibi istisnai halleri öngörmüş ve düzenlemeler getirmiştir. Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre, hastanın bilincinin kapalı olduğu ve hayatı tehlikesinin bulunduğu acil durumlarda veya bir organının kaybına yol açabilecek hallerde tıbbi müdahale için rıza aranmaz. Bu durumda hekime, hastanın varsayılan rızası (farazi rıza) doğrultusunda hareket etme yetkisi tanınır. Buradaki temel mantık, makul bir kişinin böyle bir durumda kendi hayatını kurtaracak müdahaleye rıza göstereceğinin kabul edilmesidir.
İstisnanın Hukuki Dayanakları ve Sınırları
Acil durumda onamsız müdahalenin hukuki temelleri şunlardır:
- Varsayılan Rıza: Hastanın bilinci açık olsaydı bu hayat kurtarıcı müdahaleye rıza göstereceğinin varsayılmasıdır. Hekim, bu kararı verirken ortalama, makul bir hastanın beklentilerini göz önünde bulundurur.
- Zorunluluk Hali (Iztırar Hali): Hekimin, daha ağır ve muhakkak bir zararı (ölüm veya ciddi organ kaybı) önlemek için daha hafif bir zarara (vücut bütünlüğüne müdahale) katlanması durumudur. Bu durum, Türk Ceza Kanunu kapsamında da bir hukuka uygunluk nedeni olarak kabul edilebilir.
- Kanuni Görevin İfası: Hekimin mesleki yükümlülüğü, acil durumlarda hastaya gerekli tıbbi yardımı yapmayı içerir. Bu görevin yerine getirilmesi, onam alınamaması durumunda bir hukuka uygunluk sebebidir.
Ancak bu istisnanın sınırsız olmadığı unutulmamalıdır. Müdahale, yalnızca acil durumun gerektirdiği ölçüde ve zorunlu olanla sınırlı kalmalıdır. Hastanın hayati tehlikesi ortadan kalktıktan ve bilinci açıldıktan sonra, yapılacak diğer tüm işlemler için yine aydınlatılmış onam alınması esastır.
Hekim ve Hastalar İçin Sonuç
İzmir’deki sağlık profesyonelleri ve hastalar için bu konunun net bir şekilde anlaşılması hayati önem taşır. Hekimler, acil bir durumda hastanın hayatını kurtarmak için onam olmaksızın müdahale etme hakkına ve aynı zamanda yükümlülüğüne sahip olduklarını bilmelidirler. Bu durum, onların yasal bir koruma altında olmalarını sağlar. Diğer yandan hastalar ve hasta yakınları da bilinci kapalı ve hayati tehlikesi bulunan bir durumda, hekimlerin zaman kaybetmeden müdahale etmesinin yasal bir gereklilik olduğunu ve bu durumun hastanın en yüksek menfaatine hizmet ettiğini anlamalıdır. Her tıbbi müdahale gibi, acil durumda yapılan müdahaleler de kayıt altına alınmalı ve durum stabil hale gelir gelmez hasta veya yakınları bilgilendirilmelidir.
Anahtar Kelime : acil sağlık hizmetleri onam
