Modern tıp hukukunun en temel direklerinden biri, hastanın kendi bedeni üzerinde karar verme yetkisini elinde tutmasıdır. Tıbbi müdahalelerin hukuka uygun olabilmesi için hastanın bilgilendirilmesi ve rızasının alınması (aydınlatılmış onam) zorunludur. Ancak pek çok hastanın ve hekimin zihnini meşgul eden kritik bir soru mevcuttur: Hastanın önceden verdiği onamı geri alma hakkı var mıdır?
Hukuki açıdan bakıldığında, verilen bir rıza sonsuza kadar geçerli ya da geri dönülemez bir taahhüt değildir. Kişi, kendi vücut bütünlüğü üzerindeki mutlak hakka sahip olduğu için tıbbi müdahale öncesinde veya müdahale esnasında (belirli koşullar altında) rızasını her zaman geri çekebilir.
Hastanın Onamını Geri Alma Hakkının Hukuki Dayanakları
Onamı geri alma hakkı, Türk hukuk sisteminde hem anayasal düzeyde hem de özel mevzuatlarla güvence altına alınmıştır. Bu hakkın dayandığı temel hukuki düzenlemeler şunlardır:
- T.C. Anayasası (Madde 17): Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan üzerinde bilimsel veya tıbbi deneyler yapılamaz.
- Türk Medeni Kanunu (TMK Madde 23 ve 24): Kişilik haklarını koruyan bu maddeler uyarınca, kimse özgürlüklerinden vazgeçemez ve kişilik haklarını hukuka veya ahlaka aykırı olarak sınırlayamaz. Tıbbi müdahaleye verilen rıza da bu kapsamda her an geri alınabilir bir niteliğe sahiptir.
- Hasta Hakları Yönetmeliği (Madde 24 ve 25): Yönetmelik, hastanın tedaviyi reddetme ve durdurulmasını isteme hakkını açıkça düzenler. İlgili hükümlere göre; rızanın geri alınması, hastanın tedaviyi reddetmesi anlamına gelir.
Rızanın Geri Alınmasında Zamanlama ve Sınırlar
Hastanın onamını geri çekme hakkı mutlak olmakla birlikte, bu hakkın kullanılacağı aşama tıbbi ve hukuki sonuçlar doğurur. Bu doğrultuda süreci ikiye ayırmak gerekir:
1. Müdahale Başlamadan Önce Onamın Geri Çekilmesi
Planlanan ameliyat veya tıbbi işlem henüz başlamamışsa, hasta herhangi bir gerekçe göstermeksizin ve hiçbir cezai/hukuki sorumluluk altına girmeksizin onamını geri çekebilir. Bu durumda hekimin müdahaleyi gerçekleştirmesi hukuken mümkün değildir. Onamın geri çekilmesiyle birlikte, o ana kadar verilen rıza tamamen hükümsüz kalır.
2. Müdahale Başladıktan Sonra Onamın Geri Çekilmesi
İşlem başladıktan sonra hastanın rızasını geri alması, Hasta Hakları Yönetmeliği kapsamında özel bir şarta bağlanmıştır. Yönetmelik uyarınca, müdahale başladıktan sonra rızanın geri alınması, ancak tıbbi yönden sakınca bulunmaması şartına bağlıdır. Örneğin, devam eden bir ameliyat sırasında hastanın (lokal anestezi altındayken) işlemi durdurmak istemesi halinde, operasyonun yarıda kesilmesi hastanın hayatını veya sağlığını tehlikeye atacaksa hekim müdahaleyi tamamlamak zorundadır. Ancak işlem durdurulduğunda hayati veya ciddi bir risk oluşmuyorsa, hekim müdahaleyi derhal sonlandırmalıdır.
Yargıtay İçtihatları ve Hekimin Sorumluluğu
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, rızanın varlığı tıbbi müdahalenin hukuka uygunluk sınırını çizer. Rızanın geri çekilmesi halinde müdahaleye devam edilmesi, kural olarak haksız fiil ve kişilik haklarına tecavüz niteliği taşır.
Ancak hekimin de hukuki olarak kendini koruyabilmesi için yerine getirmesi gereken bazı yükümlülükler bulunmaktadır. Onamını geri çeken hastaya, tedaviyi durdurmanın veya reddetmenin olası riskleri ve hayati sonuçları hekim tarafından tekrar detaylıca açıklanmalıdır. Bu aydınlatmanın ardından, durum mutlaka yazılı bir tutanakla (Tetkik ve Tedavi Ret Tutanağı) kayıt altına alınmalı ve hem hasta/kanuni temsilcisi hem de hekim tarafından imzalanmalıdır. Yargıtay uygulamalarında, ispat yükü hekim üzerinde olduğundan, bu belgelerin eksiksiz tutulması olası malpraktis veya tazminat davalarında hayati önem taşır.
Sonuç
Sonuç olarak; hastanın onamını geri alma hakkı, kişisel otonomi ve vücut bütünlüğü haklarının doğrudan bir sonucudur. Hastalar istedikleri an tedaviyi reddetme özgürlüğüne sahipken; hekimlerin de bu iradeye saygı göstermesi, ancak aynı zamanda tıbbi sakıncaları hastaya anlatarak süreci eksiksiz şekilde belgelendirmesi yasal bir zorunluluktur.
Anahtar Kelime : onam geri alma
