Tıp bilimindeki hızlı gelişmeler ve tanı-tedavi süreçlerinin karmaşıklaşması, hekimlerin klinik karar verme süreçlerinde kanıta dayalı tıbbi kılavuzlara ve klinik rehberlere her zamankinden daha fazla başvurmasını gerekli kılmaktadır. Sağlık Bakanlığı, uzmanlık dernekleri ve uluslararası sağlık örgütleri tarafından yayımlanan bu rehberler, teşhis ve tedavi süreçlerinde hekimlere yol gösterici birer standart sunar. Ancak sağlık hukuku uygulamasında sıklıkla karşılaşılan en kritik sorulardan biri şudur: Bir hekimin tedavi sırasında klinik rehberlere harfiyen uymuş olması, hekimi olası bir tıbbi malpraktis (kötü uygulama) iddiasında hukuki ve cezai sorumluluktan tamamen kurtarır mı?
Tıbbi Standart ve Klinik Rehberlerin Hukuki Niteliği
Sağlık hukukunda hekimin sorumluluğunun temelini, mevzuatta yer alan özen borcu ve tıbbi standart kuralı oluşturur. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 506. maddesi uyarınca hekim, üstlendiği iş ve hizmetleri vekalet sözleşmesi hükümleri gereği vekilin özen borcu çerçevesinde, basiretli bir hekimden beklenen özenle yürütmekle yükümlüdür. Türk Borçlar Kanunu’nun 49. maddesi ve ilgili mevzuat hükümleri uyarınca da tıbbi standartlara aykırı hareket edilmesi haksız fiil sorumluluğunu doğurur.
Klinik rehberler; bilimsel veriler doğrultusunda hazırlanan, ortalama tıbbi müdahale standartlarını gösteren tavsiye niteliğindeki metinlerdir. Bunlar, yargılama süreçlerinde tıbbi standardın tespit edilmesinde önemli bir karine ve delil teşkil eder. Bununla birlikte, klinik rehberler bağlayıcı birer kanun maddesi niteliğinde değildir.
Rehbere Uymak Neden Her Zaman Yeterli Değildir?
Tıp biliminde “hastalık yoktur, hasta vardır” ilkesi esastır. Klinik rehberler genel hasta popülasyonunu hedef alırken, her hastanın anatomik, fizyolojik ve biyolojik yapısı kendine özgüdür. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, hekimin sorumluluğu sadece teorik kuralları uygulamakla sınırlı olmayıp, somut olayın özelliklerini dikkate alarak en uygun tedaviyi belirlemektir.
Hekimin rehbere harfiyen uymasına rağmen sorumluluğunun doğabileceği temel durumlar şunlardır:
- Somut Olayın Özelliklerinin İhmal Edilmesi: Hastanın özgeçmişinde (anamnez) yer alan özel bir durumun, ek hastalıkların veya alerjik reaksiyon risklerinin dikkate alınmaması.
- Rehberin Güncelliğini Yitirmesi: Tıp bilimindeki yeni ve kabul görmüş gelişmeler karşısında güncelliğini kaybetmiş bir rehberin ısrarla uygulanması.
- Klinik Seyrin Yanlış Değerlendirilmesi: Tedaviye başlandıktan sonra hastanın durumunda meydana gelen olumsuz değişimlere rağmen rehberdeki adıma körü körüne bağlı kalınması.
- Aydınlatılmış Onam Eksikliği: Uygulanan tedavi rehbere uygun olsa dahi, hastanın olası riskler ve alternatif tedavi yöntemleri hakkında yeterince bilgilendirilmemesi ve rızasının alınmaması.
Rehberden Sapma (Deviasyon) ve Hekimin Özen Yükümlülüğü
Klinik rehberlere uymak kural olarak hekim lehine bir karine oluştursa da, tıp biliminin gerekleri kimi zaman hekimin bu rehberlerden sapmasını (deviasyon) zorunlu kılabilir. Hastanın hayatı veya sağlığı açısından rehber dışı bir müdahale gerekiyorsa, hekimin rehberden ayrılması tıbbi bir zorunluluk haline gelir.
Bu tür durumlarda hekimin hukuki açıdan korunabilmesi için iki temel unsur öne çıkar:
1. Tıbbi Gerekçelendirme ve Tıbbi Kayıtlar
Hekim, klinik rehberden neden sapıldığını, hastanın mevcut durumunu ve tercih edilen yöntemin tıbbi gerekçelerini hasta dosyasına eksiksiz ve ayrıntılı bir şekilde kaydetmelidir.
2. Aydınlatılmış Onam
Hastaya, standart tedaviden neden uzaklaşıldığı, uygulanacak alternatif yöntemin riskleri ve faydaları açıkça anlatılmalı ve hastanın özgür iradesiyle onamı alınmalıdır.
Hukuki Değerlendirme ve Bilirkişi İncelemesi
Sağlık hukukunda meydana gelen uyuşmazlıklarda, hekimin eyleminin tıbbi kurallara ve özen yükümlülüğüne uygun olup olmadığı Adli Tıp Kurumu veya alanında uzman bilirkişi heyetleri tarafından incelenir. Yargılama makamları, hekimin klinik rehbere uyup uymadığını değerlendirirken, aynı zamanda hekimin somut olayda göstermesi gereken mesleki özeni ve hastanın özel şartlarını bütüncül bir yaklaşımla ele alır.
Sonuç
Özetle, klinik rehberler hekimler için son derece kıymetli birer yol haritası ve hukuki açıdan güçlü birer güvencedir. Ancak klinik rehbere uyulmuş olması, hekimi her durumda hukuki ve cezai sorumluluktan muaf tutmaz. Hekimin asıl yükümlülüğü; klinik rehberlerin rehberliğinde, hastanın bireysel durumunu göz önünde bulundurarak mesleki özen yükümlülüğünü en üst düzeyde yerine getirmektir.
Anahtar Kelime : klinik rehber hekim sorumluluk
