Gebelik takibi ve prenatal tanı süreçleri, hem anne ile bebeğin sağlığı hem de hekimlerin hukuki sorumlulukları bakımından sağlık hukukunun en hassas alanlarından birini oluşturmaktadır. Anne karnındaki bebeğin sağlık durumunu, olası kromozomal bozuklukları veya yapısal anomalileri tespit etmek amacıyla uygulanan tarama testleri, detaylı ultrasonografi ve invaziv tanı yöntemlerinde hekimin aydınlatma yükümlülüğü hayati bir role sahiptir.
Prenatal Tanıda Aydınlatma Yükümlülüğünün Hukuki Dayanağı
Hukukumuzda hekim ile hasta arasındaki ilişki, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu uyarınca kural olarak vekalet sözleşmesi hükümlerine tabidir. Vekalet ilişkisi çerçevesinde hekim, sadakat ve özen borcu altında hareket etmekle yükümlüdür. Bu borcun en temel unsurlarından biri de hastayı teşhis ve tedavi süreçleri hakkında eksiksiz bilgilendirmek, yani aydınlatmaktır.
Hasta Hakları Yönetmeliği, Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ve taraf olduğumuz İnsan Hakları ve Biyotıp Sözleşmesi hükümleri doğrultusunda; tıbbi bir müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesi için hastanın özgür iradesine dayanan aydınlatılmış onamının bulunması şarttır. Prenatal tanı süreçlerinde karar verecek olan kişi gebe kadındır ve bu kararın geçerliliği, hekimin sunacağı açık ve anlaşılır bilgilendirmeye bağlıdır.
Hekimin Prenatal Tanı Sürecindeki Aydınlatma Kapsamı
Gebelikte uygulanan ikili/üçlü tarama testleri, NIPT (non-invaziv prenatal test) veya amniyosentez gibi yöntemler belirli riskler veya doğruluk payı sınırları barındırır. Bu nedenle hekimin aydınlatma borcu, yalnızca bir testi önermekle sınırlı değildir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, hekimin bilgilendirme kapsamı şu hususları içermelidir:
- Testin Amacı ve Niteliği: Uygulanacak yöntemin kesin bir tanı mı yoksa yalnızca bir olasılık belirten tarama testi mi olduğunun açıkça anlatılması.
- Doğruluk Payı ve Sınırları: Tetkiklerin %100 kesinlik taşımadığı, yanlış pozitiflik veya yanlış negatiflik ihtimallerinin bulunduğu, ultrasonografinin her anomalili durumu tespit edemeyebileceği bilgisi.
- Olası Riskler ve Komplikasyonlar: Amniyosentez gibi invaziv işlemlerin taşıdığı düşük riski gibi muhtemel komplikasyonların hastaya aktarılması.
- Test Yapılmamasının Sonuçları: Hastanın tetkikleri reddetmesi halinde karşılaşılabilecek riskler ve doğum öncesi tespiti mümkün olamayacak durumlar hakkında bilgilendirilmesi.
- Uzmanlık Sevk Gereksinimi: Taramalarda şüpheli bir bulguya rastlandığında perinatoloji veya tıbbi genetik gibi uzmanlık alanlarına yönlendirmenin zamanında yapılması.
Aydınlatma Borcunun İhlali ve Hukuki Sonuçları
Prenatal tanı sürecinde hekimin eksik veya yetersiz bilgilendirme yapması, hastanın bilgilendirilmiş tercih hakkını ve kendi kaderini tayin etme yetkisini elinden alır. Anomaliyle doğan bir bebeğin varlığı durumunda, hekim tıbbi uygulamayı standartlara uygun yapmış olsa dahi, aydınlatma yükümlülüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle tazminat sorumluluğu ile karşı karşıya kalabilir.
İspat Yükümlülüğü Kimdedir?
Türk Hukuku uygulamasında ve Yargıtay kararlarında kararlılıkla vurgulandığı üzere, hastanın usulüne ve mevzuata uygun şekilde aydınlatıldığını ve onamının alındığını ispat yükü hekim ve sağlık kuruluşuna aittir. Hastaya matbu, genel ifadeler içeren ve matbu matbuat şeklindeki formların imzalatılması, yargı organlarınca tek başına yeterli bir aydınlatma olarak kabul edilmemektedir. Aydınlatmanın gebeye özgü, tıbbi terimlerden arındırılmış, somut ve anlayabileceği bir dille yapıldığının belgelenmesi gerekmektedir.
Sonuç
Prenatal tanı süreçlerinde hekimin aydınlatma yükümlülüğü, hem gebelerin karar verme özgürlüğünün korunması hem de hekimlerin hukuki güvenliğinin sağlanması açısından kritik bir müessesedir. Hekimlerin matbu onay formları yerine sürece özel, kapsamlı ve belgelenebilir bir aydınlatma süreci yürütmeleri, ileride doğabilecek hukuki uyuşmazlıkların önüne geçilmesinde en etkili yoldur.
Anahtar Kelime : prenatal tanı aydınlatma
