Sağlık hukuku alanında, hasta ile hekim arasındaki ilişkinin temel taşlarından biri “aydınlatılmış onam” kavramıdır. Tıbbi bir müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesinin öncelikli şartı, hastanın yeterli düzeyde bilgilendirilerek, özgür iradesiyle bu müdahaleye rıza göstermesidir. Yargıtay’ın bu konuda oluşturduğu yerleşik içtihatlar, hem hastaların kendi bedeni üzerindeki tasarruf hakkını güvence altına almakta hem de hekimlerin mesleki sorumluluklarının sınırlarını belirlemektedir. Bu süreç, sadece bir formun imzalanmasından çok daha fazlasını ifade eder.
Aydınlatılmış Onam Nedir ve Neden Önemlidir?
Aydınlatılmış onam, hastaya uygulanması planlanan tanı ve tedavi yöntemlerinin tüm yönleriyle anlatılması ve hastanın bu bilgilendirme sonucunda tedaviye onay vermesi sürecidir. Bu süreç, hastanın kendi geleceğini belirleme hakkının (otonomi) en temel yansımasıdır. Yargıtay kararlarında da istikrarlı bir şekilde vurgulandığı üzere, usulüne uygun bir aydınlatılmış onam alınmadan yapılan her türlü tıbbi müdahale, hukuka aykırı kabul edilmekte ve hekimin veya sağlık kuruluşunun hukuki sorumluluğunu doğurabilmektedir. Bu durum, müdahale tıbbi olarak başarılı olsa ve hastanın yararına sonuçlansa bile değişmez.
Yargıtay Kararları Işığında Geçerli Bir Aydınlatılmış Onamın Kriterleri
Yargıtay, aydınlatılmış onamın geçerliliği konusunda yıllar içinde net kriterler belirlemiştir. Bu kriterler, bir onamın hukuken “aydınlatılmış” olup olmadığının tespitinde kilit rol oynar. Üstelik Yargıtay’a göre, aydınlatma yükümlülüğünün gereği gibi yerine getirildiğini ispat etme yükümlülüğü hekim veya hastaneye aittir.
Aydınlatmanın Kapsamı Nasıl Olmalı?
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre aydınlatma kapsamlı olmalı ve şu unsurları mutlaka içermelidir:
- Teşhis ve Önerilen Tedavi: Hastalığın ne olduğu, önerilen tedavinin neyi içerdiği, nasıl uygulanacağı, başarı şansı ve süresi net bir şekilde açıklanmalıdır.
- Riskler ve Komplikasyonlar: Tedavinin sık görülen, nadir de olsa ciddi olabilecek tüm riskleri ve olası yan etkileri (komplikasyonlar) hastaya anlatılmalıdır. Yargıtay, ortaya çıkan zararın tıp dilinde “komplikasyon” olarak kabul edilmesinin, hekimin bu riski önceden anlatma yükümlülüğünü ortadan kaldırmadığını özellikle vurgulamaktadır.
- Alternatif Tedavi Seçenekleri: Varsa, diğer tedavi yöntemleri ve bu yöntemlerin de kendi risk ve yararları hakkında bilgi verilmelidir.
- Tedaviyi Reddetme Sonuçları: Hasta, önerilen tedaviyi kabul etmemesi durumunda hastalığın seyrinin nasıl olabileceği ve ne gibi sonuçlarla karşılaşabileceği konusunda da bilgilendirilmelidir.
Aydınlatmanın Usulü ve Zamanlaması
Yargıtay, bilgilendirmenin şekline de büyük önem vermektedir. Bilgilendirme, hastanın kültürel ve sosyal durumuna uygun, anlayabileceği basit ve açık bir dille yapılmalıdır. Tıbbi terimlerden arındırılmış bir dil kullanılması esastır. Ayrıca, aydınlatma, hastanın kararını baskı altında kalmadan, özgürce düşünebileceği makul bir süre önce yapılmalıdır; ameliyattan hemen önce veya acil bir durumda yapılan bilgilendirmeler genellikle yeterli kabul edilmemektedir.
Uygulamada Hekimler ve Hastalar İçin Notlar
Hekimler İçin
Hekimler açısından, sadece matbu bir onam formunu imzalatmak Yargıtay tarafından yeterli görülmemektedir. Formların, planlanan işleme özgü spesifik riskleri içermesi ve bu bilgilendirmenin hasta ile sözlü bir diyalog şeklinde yapıldığının kayıt altına alınması, olası bir uyuşmazlıkta ispat kolaylığı açısından kritik öneme sahiptir. Aydınlatma yükümlülüğü, kural olarak müdahaleyi yapacak hekimin bizzat kendisi tarafından yerine getirilmelidir.
Hastalar İçin
Hastalar, kendilerine yapılacak müdahale hakkında soru sorma, tam olarak anlamadıkları noktaları tekrar tekrar sorma hakkına sahiptir. Bir belgeyi imzalamadan önce tüm içeriğini okumalı ve anladıklarından emin olmalıdırlar. Unutulmamalıdır ki, baskı, tehdit veya eksik bilgilendirme ile alınan onam hukuken geçersizdir. Acil ve hastanın bilincinin kapalı olduğu istisnai durumlar dışında, hiçbir tıbbi müdahale hastanın rızası olmadan yapılamaz.
Sonuç olarak aydınlatılmış onam, hekim-hasta ilişkisinde bir güven ve saygı unsurudur. Yargıtay kararları, bu sürecin hastanın otonomisine en üst düzeyde saygı gösterilerek ve tüm hukuki gereklilikler titizlikle yerine getirilerek yürütülmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Anahtar Kelime : aydinlatilmis onam
