Türkiye, coğrafi konumu ve insani değerlere verdiği önem gereği, çeşitli statülerdeki göçmen, sığınmacı ve mültecilere ev sahipliği yapmaktadır. Sağlık hakkı, Anayasa ve uluslararası sözleşmelerle güvence altına alınmış temel bir insan hakkıdır. Bu çerçevede, Türkiye’de bulunan yabancı uyruklu kişilerin sağlık hizmetlerinden yararlanma koşulları, sahip oldukları hukuki statüye göre farklılık göstermektedir. Bu yazıda, göçmen ve sığınmacıların sağlık hizmetlerine erişim hakları, güncel yasal düzenlemeler ışığında ele alınacaktır.
Sağlık Hizmetlerine Erişimin Hukuki Dayanağı
Türkiye’de sağlık hizmetlerine erişim, öncelikle Anayasa ile güvence altına alınmıştır. Bununla birlikte, 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu ile 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, yabancıların sağlık hizmetlerinden yararlanma usul ve esaslarını belirleyen temel mevzuatlardır. Sağlık hakkı, kişilerin ırk, dil, din, cinsiyet veya sosyal statülerine bakılmaksızın eşit bir şekilde sunulması gereken bir hizmettir. Bu ilke, Türkiye’deki tüm bireyler için geçerlidir.
Uluslararası Koruma ve Geçici Koruma Statüsündekilerin Hakları
Türkiye’de uluslararası koruma başvuru veya statü sahibi olan kişiler (mülteciler, şartlı mülteciler, ikincil koruma statüsü sahipleri) ile geçici koruma altındaki kişiler, sağlık hizmetlerine erişimde belirli haklara sahiptir. Bu kişilerin sağlık hizmetlerinden yararlanabilmeleri için öncelikle Göç İdaresi Başkanlığı’na kayıt yaptırmaları ve “99” ile başlayan bir yabancı kimlik numarası edinmeleri gerekmektedir.
- Genel Sağlık Sigortası (GSS): Herhangi bir sağlık güvencesi olmayan ve ödeme gücü bulunmayan uluslararası koruma başvuru ve statü sahiplerinin Genel Sağlık Sigortası primleri, başvuru kayıt tarihinden itibaren bir yıl süreyle Göç İdaresi Başkanlığı tarafından karşılanır. Özel ihtiyaç sahipleri için bu bir yıllık süre aranmayabilir.
- Geçici Koruma: Geçici koruma statüsündeki kişiler de Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamındaki sağlık hizmetlerinden ücretsiz olarak faydalanabilirler. Ancak, SUT kapsamında olmayan veya belirlenen limitleri aşan tedaviler için ek ücretler talep edilebilir.
- Sağlık Hizmetlerinin Sunulduğu Yerler: Bu statüdeki kişiler, sağlık hizmetlerini kural olarak kayıtlı oldukları illerde alabilirler. Birinci basamak sağlık kuruluşlarına (göçmen sağlığı merkezleri, aile sağlığı merkezleri vb.) doğrudan başvurabilirken, ikinci ve üçüncü basamak sağlık kuruluşlarına (devlet hastaneleri, eğitim ve araştırma hastaneleri) da sevk olmaksızın gidebilirler. Üniversite hastaneleri ve özel hastanelere ise acil durumlar veya sevk zinciri dahilinde başvurulabilir.
İkamet İzni ile Kalanlar ve Diğer Yabancılar
Türkiye’de en az bir yıldır kesintisiz ikamet izniyle kalan yabancılar, Genel Sağlık Sigortası (GSS) kapsamına girmek için başvuruda bulunabilirler. Bu kişiler, belirlenen primleri ödeyerek GSS’li olabilir ve Türk vatandaşları gibi sağlık hizmetlerinden faydalanabilirler. Çalışma izni olan yabancılar ise işverenleri tarafından zorunlu olarak sigortalı yapılır ve hem kendileri hem de bakmakla yükümlü oldukları aile bireyleri sağlık hizmetlerinden yararlanır. İkamet izni başvurularında özel sağlık sigortası yaptırma zorunluluğu da bulunmaktadır.
Acil Durumlarda Sağlık Hizmeti Hakkı
Türkiye’de statüsü ne olursa olsun, sigortalı olup olmadığına bakılmaksızın herkes acil sağlık hizmetlerinden ücretsiz yararlanma hakkına sahiptir. Hayatı tehdit eden veya ciddi yaralanmalara yol açan durumlar “acil hal” olarak kabul edilir ve bu durumlarda kamu veya özel tüm sağlık kuruluşları gerekli tıbbi müdahaleyi yapmakla yükümlüdür. Bir kişinin sigortasının, ikamet izninin veya pasaportunun olmaması, acil tıbbi müdahale almasına engel teşkil edemez. Ancak, acil durum sona erdikten sonraki tedaviler, kişinin sigorta durumuna göre ücretlendirilebilir.
Hak İhlalleri Durumunda Başvuru Yolları
Sağlık hizmeti alırken herhangi bir hak ihlaliyle karşılaşan göçmen ve sığınmacılar, çeşitli başvuru mekanizmalarını kullanabilirler. Öncelikle, hizmet alınan hastanenin “Hasta Hakları Birimi”ne başvurulabilir. Sorunun çözülmemesi halinde İl Sağlık Müdürlükleri bünyesindeki Hasta Hakları Kurulları’na veya Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi olan ALO 184’e şikayette bulunulabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da belirtildiği üzere, sağlık hizmetlerinin sunumunda yaşanan kusurlar, hukuki ve cezai sorumluluk doğurabilmektedir.
Anahtar Kelime : gocmenlerin saglik haklari
