Standart Onam Formları Hukuken Yeterli midir?
Tıp biliminin gelişmesi ve hasta hakları bilincinin artmasıyla birlikte, hekim ile hasta arasındaki hukuki ilişkinin boyutları da evrilmiştir. Günümüzde bir tıbbi müdahalenin hukuka uygun olabilmesi için yalnızca tıbbi gereklilik ve teknik başarı yeterli değildir; aynı zamanda hastanın bu müdahaleye özgür iradesiyle rıza göstermiş olması gerekir. Bu rızanın hukuki temelini ise “aydınlatılmış onam” oluşturur. Sağlık kuruluşlarında sıklıkla kullanılan matbu, yani standart onam formlarının hukuken yeterli olup olmadığı konusu, hem hekimlerin sorumluluğu hem de hasta haklarının korunması açısından en çok tartışılan hukuki meselelerin başında gelmektedir.
Aydınlatılmış Onamın Yasal Çerçevesi
Aydınlatılmış onam; hastaya uygulanacak teşhis ve tedavi yöntemlerinin yararlarını, risklerini, olası komplikasyonlarını, alternatif tedavi seçeneklerini ve tedavinin kabul edilmemesi durumunda ortaya çıkabilecek sonuçları hastanın anlayabileceği bir dille aktarma sürecidir. Bu yükümlülük, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 17. maddesinde güvence altına alınan “kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” ilkesine dayanır. Ayrıca, Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hasta Hakları Yönetmeliği ve 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’un 70. maddesi uyarınca, her türlü tıbbi müdahalede hastanın rızasının alınması yasal bir zorunluluktur. Hekim ile hasta arasındaki ilişki genelde bir vekalet sözleşmesi niteliğinde olduğundan, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun 506. maddesinde düzenlenen “vekilin özen borcu” da bu bilgilendirmeyi kapsamaktadır.
Şablon (Maktu) Formların Hukuki Sınırları
Hastanelerde hastalara imzalatılan çok sayfalı, küçük puntolu ve karmaşık tıbbi terimler içeren standart onam formları, tek başına hukuki bir koruma sağlamaz. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da açıkça vurgulandığı üzere, sadece matbu bir formun imzalatılmış olması, hekimin aydınlatma yükümlülüğünü tam ve gereği gibi yerine getirdiğini ispatlamaya yetmez. Hukuk sistemi, formun içeriğinin hastanın bireysel durumuna uygun olarak uyarlanıp uyarlanmadığına ve hastaya gerçekten sözlü bir açıklama yapılıp yapılmadığına bakar. Soyut ve genel ifadeler içeren, “oluşabilecek tüm komplikasyonları kabul ediyorum” şeklindeki genel feragatnameler hukuken geçersiz kabul edilmektedir.
Hukuken Geçerli Bir Onam Süreci Nasıl İşlemelidir?
Tıbbi müdahale sonrasında yaşanabilecek olası bir uyuşmazlıkta ispat yükü hekim ve sağlık kuruluşundadır. Yargıtay kararlarına göre, hekim hastayı bilgilendirdiğini somut delillerle kanıtlamak zorundadır. Sadece bir kâğıdın imzalatılması, hastanın gerçekten bilgilendirildiği anlamına gelmez.
Onam Sürecinde Dikkat Edilmesi Gereken Kriterler
- Bireyselleştirilmiş Bilgi: Onam süreci standart bir şablondan ibaret olmamalı, hastanın yaşına, eğitim düzeyine, kültürel yapısına ve anlama kapasitesine uygun olarak kişiselleştirilmelidir.
- Sözlü ve Yazılı Birlikteliği: Sadece form imzalatmak yeterli değildir. Hekim, hastaya süreci mutlaka sözlü olarak açıklamalı, sorularını yanıtlamalı ve bu sözlü görüşme yazılı formla desteklenmelidir.
- Yeterli Düşünme Süresi: Hastaya, acil durumlar dışında, müdahaleyi değerlendirmesi ve karar vermesi için makul bir düşünme süresi tanınmalıdır. Ameliyattan hemen önce, sedasyon altındayken veya panik halindeyken alınan onamlar geçersiz sayılabilir.
- Anlaşılır Dil Kullanımı: Ağır tıp terminolojisi yerine, hastanın kolayca anlayabileceği sade ve duru bir Türkçe kullanılmalıdır.
Sonuç
Standart onam formları, tıbbi sürecin belgelendirilmesi açısından önemli birer araç olsa da tek başlarına hukuki bir zırh teşkil etmezler. Yasalar ve yüksek mahkeme içtihatları önünde geçerli olan durum, bir kâğıt parçasının imzalanması değil, hastanın özgür iradesinin gerçekten aydınlatılmış olmasıdır. Hekimlerin ve sağlık kuruluşlarının malpraktis (tıbbi uygulama hatası) davalarıyla karşı karşıya kalmamaları için standart kalıplardan kaçınarak kişiye özel, aktif ve şeffaf bir onam süreci işletmeleri hukuki bir zorunluluktur.
Anahtar Kelime : onam formu yeterli mi
