Tıbbi müdahalelerin hukuka uygunluğu, hastanın süreç hakkında tam, anlaşılır ve doğru bir şekilde bilgilendirilmesi ve bu doğrultuda rızasının alınması esasına dayanır. Hukukumuzda “aydınlatılmış onam” olarak adlandırılan bu süreç, yalnızca şekli bir imza prosedüründen ibaret olmayıp, hastanın vücut bütünlüğü üzerindeki anayasal tasarruf yetkisinin yasal bir tezahürüdür. Ancak klinik uygulamalarda sıkça karşılaşılan “ameliyat masasında”, “ameliyathaneye girmeden hemen önce” veya sedye üzerinde alınan onamların hukuken geçerli olup olmadığı hususu, hem hekimlerin cezai ve hukuki sorumluluğu hem de hastaların hak kayıpları açısından kritik bir tartışma konusudur.
Aydınlatılmış Onamın Hukuki ve Yasal Dayanakları
Aydınlatılmış onam, temelini doğrudan T.C. Anayasası’nın 17. maddesinde yer alan “kişinin dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” hakkından almaktadır. Bununla birlikte, Türk Medeni Kanunu’nun kişilik haklarını koruyan hükümleri, Türk Borçlar Kanunu’nun vekâlet sözleşmesine ilişkin maddeleri ve 22359 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan Hasta Hakları Yönetmeliği bu sürecin sınırlarını çizer. İlgili mevzuat uyarınca, hastaya yapılacak her türlü tıbbi girişim öncesinde; teşhis, uygulanacak tedavi yöntemi, olası riskler, alternatif tedavi seçenekleri ve tedavinin reddedilmesi durumunda ortaya çıkabilecek sonuçlar hastaya aktarılmalı ve rızası serbest iradesiyle alınmalıdır.
Ameliyattan Hemen Önce Alınan Onam Neden Geçersiz Kabul Edilir?
Hukuki açıdan bir onamın geçerlilik kazanabilmesi için hastanın iradesinin hiçbir baskı, korku, endişe veya ilaç etkisi altında kalmadan, tamamen özgür bir ortamda oluşması gerekir. Ameliyat saatinden çok kısa bir süre önce, sedyede veya ameliyathane koridorunda hastaya imzalatılan onam formları şu temel gerekçelerle hukuken geçersiz sayılmaktadır:
- Serbest İradenin Sakatlanması: Ameliyat aşamasına gelmiş, operasyon kıyafetlerini giymiş ve ameliyathane ortamına alınmış bir hastanın içinde bulunduğu yoğun korku, stres ve heyecan, sağlıklı kararlar vermesini engeller. Bu durum, iradenin fesada uğraması olarak değerlendirilir.
- Premedikasyon ve İlaçların Etkisi: Cerrahi müdahale öncesinde hastaları sakinleştirmek amacıyla uygulanan premedikasyon (sedatif vb. ilaçlar), hastanın algılama, kavrama ve muhakeme yeteneğini önemli ölçüde zayıflatır. Bu durumdaki bir kişinin verdiği rıza hukuken yok hükmündedir.
- Düşünme Süresinin Tanınmaması (Makul Süre İlkesi): Hastanın kendisine aktarılan riskleri düşünebilmesi, sorular sorabilmesi, alternatifleri araştırabilmesi ve gerekirse yakınlarına danışabilmesi için kendisine makul bir düşünme süresi verilmelidir. Son dakikada alınan onamda bu sürenin tanınması fiilen imkansızdır.
Yargıtay İçtihatlarında Zamanlama ve İspat Yükü
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da açıkça belirtildiği üzere, aydınlatılmış onamın usulüne uygun şekilde yerine getirildiğini ispat yükü hekim ve sağlık kuruluşuna aittir. Yargıtay, matbu formların ameliyattan hemen önce alelacele imzalatılmasını yeterli bir aydınlatma olarak kabul etmemektedir. Yargıtay kararlarına göre; bilgilendirme ile ameliyatın gerçekleştirilmesi arasında, hastanın durumu sindirebileceği ve kararını serbestçe gözden geçirebileceği makul bir zaman aralığı bulunmalıdır. Bu makul sürenin tanınmadığı durumlarda, ameliyat başarılı geçse ve herhangi bir tıbbi uygulama hatası (malpraktis) olmasa dahi, sırf “aydınlatma yükümlülüğünün ihlali” gerekçesiyle hekimin tazminat sorumluluğu doğabilmektedir.
İstisnai Durum: Acil Müdahaleler
Zamanlama kuralının en önemli yasal istisnası acil durumlardır. Hasta Hakları Yönetmeliği ve ilgili tıbbi mevzuat kapsamında, hastanın yaşamını tehdit eden veya kalıcı bir hasar oluşmasına yol açabilecek acil tıbbi müdahalelerde makul süre şartı aranmaz. Hastanın bilincinin kapalı olduğu ya da karar verme yetisinin bulunmadığı acil durumlarda, tıbbi gereklilik sınırları dahilinde doğrudan müdahale gerçekleştirilebilir. Ancak bu istisna, planlı (elektif) ameliyatlar için kesinlikle geçerli değildir.
Hekimler ve Hastaneler İçin Pratik Çözüm Önerileri
Hukuki uyuşmazlıkların ve yüksek tazminat risklerinin önüne geçmek amacıyla sağlık profesyonellerinin şu adımları izlemesi önerilmektedir:
- Planlı ameliyatlarda bilgilendirme ve onam alma süreci, ameliyat gününden en az bir veya birkaç gün önce poliklinik ortamında gerçekleştirilmelidir.
- Onam formlarında sadece tarih değil, bilgilendirmenin ve imzanın atıldığı saat de mutlaka açıkça yazılmalıdır.
- Onam formları matbu ve karmaşık tıbbi terimlerden arındırılmalı, hastanın el yazısıyla “Okudum, anladım ve kabul ediyorum” ibaresini eklemesi sağlanmalıdır.
Sonuç olarak; acil durumlar saklı kalmak kaydıyla, ameliyattan hemen önce alınan onamlar hukuken geçersizdir. Hem hastanın anayasal haklarının korunması hem de hekimlerin hukuki güvence altında çalışabilmesi için aydınlatılmış onam sürecinin zamana yayılarak usulüne uygun işletilmesi yasal bir zorunluluktur.
Anahtar Kelime : onam geçerliliği
