Hekim ile hasta arasındaki ilişki, her şeyden önce karşılıklı güven esasına dayanır. Ancak bazı durumlarda, hastanın veya yakınlarının hekime yönelik tehditkâr, agresif ya da şiddet içeren tutumları bu güven ilişkisini temelinden sarsabilir. Bu tür durumlarda hekimin, tehditkâr bir hastayı tedavi etmeyi reddedip reddedemeyeceği sorusu, hem tıp etiği hem de sağlık hukuku açısından büyük önem taşımaktadır. Türk hukuku, bu hassas konuda hem hastanın yaşam hakkını korumayı hem de hekimin can güvenliği ile mesleki bağımsızlığını güvence altına almayı amaçlayan dengeli kurallar öngörmüştür.
Hekimin Hastayı Reddetme Hakkının Hukuki Temeli
Hukukumuzda hekimlerin hastayı reddetme veya tedaviyi yarıda bırakma hakkı mutlak bir yasak değildir. Aksine, belirli şartlar altında hekime bu hak açıkça tanınmıştır. Bu konudaki en temel düzenleme, Tıbbi Deontoloji Nizamnamesi’nin 18. maddesinde yer almaktadır. İlgili madde uyarınca; acil yardım, resmi veya insani vazifelerin ifası halleri hariç olmak üzere, hekimler mesleki veya şahsi sebeplerle hastaya bakmayı reddedebilirler.
Ayrıca, Türk Tabipleri Birliği tarafından yayımlanan Hekimlik Meslek Etiği Kuralları’nın 25. maddesi de bu hakkı desteklemektedir. Hekim, tıbbi bilgisini ve becerisini sağlıklı bir şekilde uygulayamayacağına kanaat getirdiğinde ve hastanın ikame bir hekime ulaşma imkanı bulunduğunda tedaviyi üstlenmeyebilir veya sonlandırabilir. Hastadan yönelen tehdit ve hakaretler, hekimin konsantrasyonunu bozarak tıbbi hata (malpraktis) yapma riskini artırır. Bu nedenle, güven sarsıcı davranışlar meşru bir ret gerekçesi oluşturmaktadır.
Sağlık Bakanlığı Genelgesi ve “Hizmetten Çekilme” Hakkı
Sağlık çalışanlarının güvenliğini korumak amacıyla yürürlüğe konulan Sağlık Bakanlığı Çalışan Güvenliği Genelgesi, şiddet ve tehdit durumlarında hekimlere somut bir koruma sunmaktadır. Bu genelge kapsamında, görevini icra ederken şiddete, hakarete ya da ciddi tehdide maruz kalan hekimler için “hizmetten çekilme hakkı” tanımlanmıştır.
Hekim, tehditkâr tutum sergileyen hasta karşısında şu yolları izleyebilir:
- Beyaz Kod Bildirimi: Hekim, güvenliğini tehdit eden durum karşısında hızlıca “Beyaz Kod” bildiriminde bulunarak güvenlik birimlerini ve adli makamları harekete geçirebilir.
- Hizmetten Çekilme Talebi: Acil tıbbi müdahale gerektiren haller dışında, hekim durumun ciddiyetini kurum amirine bildirerek o hastaya hizmet vermekten çekinebilir. Bu durumda hastanın tedavisi, kurumdaki başka bir hekime devredilir.
Tedaviyi Reddetme Hakkının Sınırları ve İstisnaları
Hekimin tehditkâr hastayı reddetme hakkı sınırsız değildir. Kamu sağlığı ve bireylerin yaşam hakkı söz konusu olduğunda, kanun koyucu hekime bazı kaçınılmaz yükümlülükler yüklemiştir. Hekim şu durumlarda tedaviden çekilemez:
- Acil Tıbbi Durumlar: Hastanın hayati tehlikesinin bulunduğu, gecikmesinde sakınca olan acil vakalarda hekim, hasta ne kadar agresif olursa olsun, tıbbi ilk yardım ve stabilizasyon sürecini tamamlamak zorundadır. Hayati tehlike atlatıldıktan sonra tedavi devredilebilir.
- Alternatif Hekimin Bulunmaması: Tedavinin yarıda kesilmesi durumunda hastanın başvurabileceği başka bir hekim veya sağlık kuruluşu yoksa, hekim hastayı doğrudan kaderine terk edemez. Hastanın başka bir uzmana sevk edilmesine imkan tanınmalı ve bu süreçte gerekli tıbbi önlemler alınmalıdır.
Yargıtay ve Yargı Mercilerinin Yaklaşımı
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, hekimlik sözleşmesi ve hasta-hekim ilişkisi temelde bir güven ilişkisidir. Yargı kararlarında, hekime yönelik hakaret, tehdit ya da fiziksel şiddet girişimlerinin bu güveni tamamen ortadan kaldırdığı kabul edilmektedir. Güvenin sarsıldığı bir ortamda hekimden tam bir özenle görev yapmasını beklemek hayatın olağan akışına aykırıdır.
Hukuki uyuşmazlıklarda mahkemeler; hekimin hastayı reddetme kararının arkasındaki tehdidin boyutunu, olayın aciliyet durumunu ve hastanın sevk imkanlarını titizlikle inceler. Hekimin can güvenliği endişesiyle ve yasal prosedürlere (Beyaz Kod, kurum amirine bildirim vb.) uygun olarak hizmetten çekilmesi, hukuka uygun bir davranış olarak değerlendirilmekte ve görevi ihmal veya görevi kötüye kullanma suçu teşkil etmemektedir.
Sonuç
Özetle, Türk sağlık hukuku mevzuatı uyarınca hekim, acil tıbbi müdahale gerektiren haller dışında, kendisine yönelik tehditkâr ve saldırgan tutumlar sergileyen hastayı tedavi etmeyi reddetme hakkına sahiptir. Bu hak, hem hekimin can güvenliğini korumakta hem de baskı altında yapılacak hatalı tıbbi müdahalelerin önüne geçerek hasta güvenliğini dolaylı yoldan güvenceye almaktadır. Hem hekimlerin hem de hastaların yasal sınırları bilmesi, sağlık sisteminin sağlıklı işlemesi açısından hayati önem taşımaktadır.
Anahtar Kelime : hekim tedavi reddi
