Tedavi Planının Hastadan Habersiz Değiştirilmesi Hukuka Uygun mudur?
Tıp bilimi ve teknolojisindeki gelişmeler, tedavi süreçlerinin dinamik bir şekilde yönetilmesini zorunlu kılabilmektedir. Ancak bir hekimin, başlangıçta hasta ile paylaştığı ve üzerinde uzlaşılan tedavi planını süreç içerisinde tek taraflı olarak ve hastaya bilgi vermeden değiştirmesi, tıp etiğinin yanı sıra hukuki açıdan da ciddi sorunları beraberinde getirmektedir. Sağlık hukukunda hastanın kendi kaderini tayin hakkı ve vücut bütünlüğünün korunması temel birer hak olarak kabul edilir. Bu bağlamda, tedavi planının hastadan habersiz değiştirilmesinin hukuki boyutunu incelemek gerekmektedir.
Aydınlatılmış Onam İlkesi ve Tedavi Planı İlişkisi
Sağlık hukukunun en temel direklerinden biri, hastanın aydınlatılmış onam (rızanın bilgilendirilmeye dayanması) hakkıdır. Anayasa’nın 17. maddesinin ikinci fıkrasına göre, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan üzerinde tıbbi müdahaleler yapılamaz. Bu anayasal güvence, her türlü tıbbi işlemin hastanın özgür iradesi ve rızasıyla yapılmasını zorunlu kılar.
Hekim ile hasta arasında kurulan ilişki, hukuki niteliği itibarıyla çoğunlukla 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamında bir vekalet sözleşmesi olarak kabul edilir. Bu sözleşme uyarınca hekim, hastasına karşı yüksek düzeyde sadakat ve özen gösterme borcu altındadır. Tedavi planının hastaya açıklanması ve bu plana yönelik rızanın alınması, hekimin özen borcunun ayrılmaz bir parçasıdır. İlk planın dışına çıkılması gerektiğinde, hastanın bu yeni durum hakkında yeniden aydınlatılması ve güncel onamının alınması yasal bir zorunluluktur.
Hasta Hakları Yönetmeliği Açısından Durum
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hasta Hakları Yönetmeliği, hastanın bilgi isteme ve rıza gösterme haklarını detaylı bir şekilde düzenlemektedir. Yönetmeliğin ilgili maddeleri uyarınca hasta; uygulanacak tıbbi işlemlerin faydaları, riskleri, alternatif tedavi yöntemleri ve tedavinin reddedilmesi durumunda ortaya çıkabilecek sonuçlar hakkında bilgilendirilmelidir. Tedavi planında yapılacak her türlü esaslı değişiklik, yeni bir tıbbi müdahale niteliği taşıdığından, hastanın bu değişikliklerden önceden haberdar edilmesi ve onayının alınması gerekmektedir.
İstisnai Durumlar: Habersiz Değişiklik Ne Zaman Hukuka Uygundur?
Tedavi planının hastadan habersiz değiştirilebileceği durumlar sağlık hukukunda son derece sınırlı tutulmuştur. Bu istisnalar genel olarak şu başlıklar altında incelenebilir:
Tıbbi Aciliyet ve Hayati Tehlike
Ameliyat sırasında veya acil müdahale anında hastanın bilincinin kapalı olması ve karar veremeyecek durumda bulunması halinde, hayati bir tehlikeyi önlemek amacıyla hekim tedavi planında ani değişiklikler yapabilir. Bu durum, tıp hukukunda “tıbbi zorunluluk” çerçevesinde değerlendirilir ve hastanın farazi rızasının varlığı kabul edilir.
Genişletilmiş Onam Durumları
Müdahale öncesinde hastadan, operasyon sırasında karşılaşılabilecek olası komplikasyonlara karşı hekime inisiyatif tanıyan detaylı bir onam alınmışsa ve yapılacak değişiklik bu kapsamda kalıyorsa, müdahale hukuka uygun kabul edilebilir. Ancak bu durumda dahi yapılan değişikliğin tıp bilimi kurallarına ve dürüstlük ilkesine uygun olması şarttır.
Hukuka Aykırı Değişikliklerin Yasal Sonuçları
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da istikrarlı bir şekilde vurgulandığı üzere, geçerli bir onam alınmaksızın gerçekleştirilen her türlü tıbbi müdahale, operasyon tıbbi açıdan son derece başarılı geçse dahi kişilik haklarına saldırı niteliğindedir. Hukuka aykırı şekilde tedavi planını değiştiren hekim ve sağlık kuruluşu, doğabilecek her türlü zarardan sorumludur.
Bu doğrultuda hastanın rızası dışında yapılan plan değişiklikleri neticesinde maddi ve manevi tazminat davaları gündeme gelebilmektedir. Ayrıca somut olayın özelliklerine göre Türk Ceza Kanunu kapsamında da cezai sorumluluklar doğabilmektedir.
Sonuç
Özetle, acil ve hayati durumlar haricinde, tedavi planının hastanın bilgisi ve onayı dışında değiştirilmesi hukuka aykırıdır. Hekimlerin yasal ve mesleki bir sorumlulukla karşılaşmaması adına, tedavi sürecindeki her değişimi hastayla paylaşarak şeffaf bir onam süreci işletmeleri; hastaların ise tedavi süreçlerindeki haklarının bilincinde olmaları büyük önem taşımaktadır.
Anahtar Kelime : tedavi planı değişikliği
