Tıbbi müdahaleler, bireyin en temel haklarından biri olan yaşama ve vücut bütünlüğü hakkı ile doğrudan ilişkilidir. Hukuk sistemimizde, acil durumlar hariç olmak üzere, hastanın rızası olmadan gerçekleştirilen her türlü tıbbi müdahale, hastanın kişilik haklarına ve vücut bütünlüğüne yönelik bir saldırı olarak kabul edilmektedir. Bu durum, yapılan müdahale tıp kurallarına tamamen uygun ve başarılı olsa dahi hukuki sorumluluğu ve tazminat yükümlülüğünü beraberinde getirmektedir.
Rıza Şartının Anayasal ve Yasal Dayanakları
Anayasa’nın 17. maddesi uyarınca, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan üzerinde bilimsel ve tıbbi deneyler uygulanamaz. Bu anayasal güvence, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 24. maddesinde yer alan kişilik haklarının korunması ilkesi ile desteklenmektedir. Ayrıca, Sağlık Bakanlığı tarafından Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Hasta Hakları Yönetmeliği uyarınca, hastaya uygulanacak her türlü tıbbi müdahale öncesinde hastanın “aydınlatılmış onamının” alınması yasal bir zorunluluktur.
Aydınlatılmış Onam Nedir?
Rızanın hukuken geçerli olabilmesi için hastanın, kendisine uygulanacak teşhis ve tedavi yöntemleri, bunların riskleri, olası yan etkileri, başarı şansı ve alternatif tedavi seçenekleri hakkında hekim tarafından anlaşılır bir dille bilgilendirilmesi gerekir. Sadece matbu bir formun imzalatılması, Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da belirtildiği üzere tek başına yeterli aydınlatmanın yapıldığını kanıtlamaz. Hekim, hastanın durumu kavradığından ve özgür iradesiyle onay verdiğinden emin olmalıdır. Gerekli bilgilendirme yapılmadan alınan rıza, hukuken geçersizdir ve bu şekilde yapılan müdahaleler haksız fiil teşkil eder.
Rızasız Müdahalede Tazminat Hakları
Rıza olmaksızın yapılan tıbbi müdahalelerde hastanın tazminat talep etme hakkı doğar. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) hükümleri çerçevesinde bu tazminat iki ana başlıkta talep edilebilir:
- Maddi Tazminat (TBK m. 49 ve m. 54): Haksız fiil niteliğindeki rızasız müdahale neticesinde hastanın ek tedavi giderleri oluşmuşsa, iş gücü kaybı yaşanmışsa veya ekonomik geleceği sarsılmışsa, oluşan tüm somut zararlar maddi tazminat kapsamında talep edilebilir.
- Manevi Tazminat (TBK m. 56): Kişinin bedeni üzerindeki karar hakkının ihlal edilmesi, hastada derin bir elem ve psikolojik yıpranmaya yol açar. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında vurgulandığı üzere, müdahale sonucunda herhangi bir fiziksel zarar veya komplikasyon oluşmasa dahi, yalnızca hastanın otonomi (kendi kaderini tayin) hakkının ihlal edilmiş olması manevi tazminata hükmedilmesi için yeterlidir.
Rıza Şartının İstisnaları Nelerdir?
Hukukumuzda rıza şartının aranmadığı istisnai ve sınırlı haller mevcuttur. Hastanın bilincinin kapalı olduğu ve hayati tehlikenin bulunduğu acil durumlarda, tıbbi müdahalenin gecikmeksizin yapılması gerekiyorsa rıza aranmaz. Bu durum, TMK m. 24 kapsamında hukuka uygunluk sebebi ve TBK hükümleri çerçevesinde “zorunluluk hali” olarak kabul edilir. Ancak bu istisna, yalnızca hayati tehlikeyi bertaraf edecek asgari müdahale ile sınırlıdır; hayati tehlike geçtikten sonraki işlemler için yeniden rıza alınmalıdır.
İspat Yükü Kimdedir?
Olası bir uyuşmazlık durumunda, hastanın usulüne uygun şekilde aydınlatıldığı ve rızasının geçerli olarak alındığı hususundaki ispat yükü hekime ve sağlık kuruluşuna aittir. Yargıtay kararlarında istikrarlı bir şekilde belirtildiği üzere, rızanın varlığını iddia eden taraf bunu kanıtlamakle yükümlüdür. Bu nedenle hekimlerin, aydınlatma sürecini ve hastanın onayını mevzuata uygun şekilde detaylıca kayıt altına alması yasal bir gerekliliktir.
Yargı Yolu ve Görevli Mahkemeler
Rızasız tıbbi müdahale nedeniyle açılacak tazminat davalarında görevli yargı yolu, müdahalenin yapıldığı kuruma göre değişir. Özel hastaneler veya serbest hekimler aleyhine açılacak davalar tüketici mahkemelerinde görülürken; devlet veya üniversite hastanelerindeki müdahaleler idari eylem niteliği taşıdığından, idare mahkemelerinde “tam yargı davası” olarak açılmalıdır.
Anahtar Kelime : tıbbi müdahale tazminat
