Engelli bireylerin sağlık hizmetlerine eksiksiz ve eşit bir şekilde erişimi, sosyal hukuk devleti ilkesinin en temel gerekliliklerinden biridir. Bu hak, hem ulusal mevzuatımızda hem de uluslararası sözleşmelerde güvence altına alınmıştır. Sağlık hizmetlerine erişimde engelli bireylere tanınan öncelik hakkı, bir lütuf değil, anayasal bir zorunluluktur. Bu yazıda, engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişimdeki öncelik haklarının hukuki dayanakları ve bu hakların pratikteki yansımaları ele alınacaktır.
Hukuki Çerçeve: Anayasa ve Kanunlar Ne Diyor?
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 10. maddesi, kanun önünde eşitlik ilkesini düzenlerken, devletin bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlü olduğunu belirtir. Maddenin devamında ise çocuklar, yaşlılar, engelliler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirlerin eşitlik ilkesine aykırı sayılmayacağı açıkça ifade edilmiştir. Bu hüküm, pozitif ayrımcılık ilkesinin anayasal temelini oluşturur ve engelli bireylere yönelik özel düzenlemelerin meşruiyet kaynağıdır.
Bu anayasal temel doğrultusunda, 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun, engelli bireylerin haklarını ve bu haklara erişimi sağlayacak mekanizmaları detaylı bir şekilde düzenlemektedir. Kanun, engelli bireylerin sağlık hizmetlerinden ayrımcılığa uğramadan, eşit ve erişilebilir bir şekilde faydalanmasını amaçlamaktadır.
Sağlık Bakanlığı Genelgeleri ve Uygulama
Sağlık hizmetlerinin sunumunda öncelik sırasını belirleyen en önemli düzenlemelerden biri Sağlık Bakanlığı tarafından yayımlanan genelgelerdir. Bu genelgeler, poliklinik hizmetlerinde belirli gruplara öncelik tanınmasını sağlamaktadır. Güncel düzenlemelere göre, sağlık kurum ve kuruluşlarındaki poliklinik muayenelerinde öncelik sırası şu şekildedir:
- Acil vakalar (Ani gelişen hastalık, kaza, yaralanma gibi durumlar)
- Engelli hastalar
- Hamileler
- 65 yaş üstü hastalar
- Yedi yaşından küçük çocuklar
- Harp ve vazife şehitlerinin dul ve yetimleri ile malûl ve gaziler ile aileleri
Bu sıralama, genel hizmetin aksamasına neden olmayacak şekilde uygulanır. Engelli bireylerin, acil vakalardan hemen sonra ikinci sırada hizmet alma hakkı bulunmaktadır. Bu hak, sadece poliklinik muayeneleri için değil, aynı zamanda röntgen, EKG gibi tetkik işlemleri için de geçerlidir. Öncelik hakkından faydalanmak için engellilik durumunu gösteren sağlık kurulu raporunun veya ilgili bilgilerin e-Nabız gibi sistemlere kayıtlı olması gerekmektedir.
Yargı Kararlarında Engelli Hakları ve Sağlık Hizmetleri
Yüksek mahkeme kararları da engelli bireylerin sağlık hizmetlerine erişim hakkının önemini ve bu hakkın ihlal edilemez niteliğini vurgulamaktadır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında, sağlık hizmeti sunumunda meydana gelen kusurlar nedeniyle oluşan zararlardan, hizmeti sunan kurum ve personelin sorumluluğuna gidileceği belirtilmektedir. Bu sorumluluk, engelli bireylerin haklarının ihlali durumunda daha hassas bir şekilde değerlendirilmektedir.
Anayasa Mahkemesi de çeşitli kararlarında, engelli bireylerin toplumsal hayata tam ve etkin katılımlarını sağlamanın devletin pozitif bir yükümlülüğü olduğunu belirtmiştir. Sağlık hizmetlerine erişimin önündeki fiziksel ve bürokratik engellerin kaldırılması, bu pozitif yükümlülüğün bir gereğidir. Mahkeme, erişilebilirlik standartlarına uyulması için öngörülen sürelerin sürekli uzatılmasının, engelli bireylerin haklarını ihlal ettiğine ve devletin bu konudaki yükümlülüklerini işlevsiz hale getirdiğine hükmetmiştir.
Hekimler ve Hastalar İçin Pratik Bilgiler
Hastalar için: Engelli bireylerin ve yakınlarının, sağlık kuruluşlarına başvurduklarında öncelik haklarını bilmeleri ve bu hakkı talep etmeleri önemlidir. Herhangi bir hak ihlali ile karşılaştıklarında, öncelikle hastanenin Hasta Hakları Birimi’ne başvurabilirler. Sorunun çözülmemesi halinde ise Sağlık Bakanlığı İletişim Merkezi (SABİM) veya CİMER üzerinden şikayette bulunma hakları saklıdır.
Hekimler ve Sağlık Çalışanları için: Sağlık personelinin, mevzuatta açıkça belirtilen öncelik sırasına uyması yasal bir zorunluluktur. Engelli hastalara yönelik tutum ve iletişimde hassasiyet gösterilmesi, hasta memnuniyetini artırmanın yanı sıra olası hukuki ve idari yaptırımların da önüne geçecektir. Sağlık kurumları, personelini bu konuda düzenli olarak bilgilendirmeli ve gerekli altyapı düzenlemelerini sağlamalıdır.
Sonuç olarak, engelli bireylerin sağlık hizmetlerine öncelikli erişim hakkı, anayasal ve yasal güvencelerle korunan temel bir haktır. Bu hakkın hayata geçirilmesi, hem kamu kurumlarının hem de sağlık çalışanlarının ortak sorumluluğundadır. Hakların bilinmesi ve doğru bir şekilde uygulanması, daha adil ve erişilebilir bir sağlık sisteminin temelini oluşturacaktır.
“`
Anahtar Kelime : engelli haklari
