Modern tıp ve diş hekimliği uygulamalarında, hastanın sağlığını korumak ve iyileştirmek amacıyla uygulanan tedavilerin yanı sıra, bu tedavilerin planlanması ve reçete edilen ilaçlar da büyük önem taşır. Son yıllarda dünya genelinde ve ülkemizde ciddi bir halk sağlığı sorunu haline gelen antibiyotik direnci, “Akılcı İlaç Kullanımı” ilkelerinin sıkı bir şekilde uygulanmasını zorunlu kılmıştır. T.C. Sağlık Bakanlığı’nın bu yöndeki kararlı politikaları ve genelgeleri doğrultusunda, endikasyon dışı veya gereksiz antibiyotik yazımı hukuki sorumluluk doğuran bir tıbbi uygulama hatası (malpraktis) olarak değerlendirilmektedir. Bu yazıda, gereksiz antibiyotik reçete edilmesinde diş hekiminin hukuki, cezai ve disiplin sorumlulukları ele alınmaktadır.
Diş Hekiminin Hukuki Sorumluluğunun Temeli ve Özen Borcu
Diş hekimi ile hasta arasındaki hukuki ilişki, kural olarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 502 ve devamı maddelerinde düzenlenen vekalet sözleşmesi hükümlerine tabidir. Bu sözleşme kapsamında diş hekimi, hastanın tedavisini üstlenirken tıp biliminin güncel kurallarına ve mesleki standartlara uygun davranmakla yükümlüdür. TBK m. 506 uyarınca vekil, vekalet borcunu özenle ifa etmek zorundadır. Diş hekiminin özen borcu, hastanın teşhis, tedavi ve postoperatif (tedavi sonrası) sürecindeki tüm tıbbi müdahaleleri kapsar. Klinik ve laboratuvar bulguları gerektirmediği halde, sırf tedbiren veya hastanın ısrarı üzerine antibiyotik reçete edilmesi, bu özen borcuna aykırılık teşkil eder.
Akılcı İlaç Kullanımı ve Sağlık Bakanlığı Mevzuatı
T.C. Sağlık Bakanlığı, antibiyotiklerin doğru kullanımı konusunda ulusal rehberler ve genelgeler yayımlamıştır. Diş hekimliğinde profilaktik (önleyici) veya terapötik (tedavi edici) antibiyotik kullanımı belirli klinik endikasyonlara (belirtilere) bağlanmıştır. Diş hekimi, hastanın anamnezini (sağlık geçmişini) doğru almalı, mevcut enfeksiyonun bakteriyel kaynaklı olup olmadığını tespit etmeli ve ancak bilimsel kılavuzların öngördüğü durumlarda antibiyotiğe başvurmalıdır. Gerekli muayene ve değerlendirmeler yapılmadan reçete edilen her gereksiz ilaç, hastanın vücut bütünlüğüne yönelik haksız bir müdahale niteliği taşıyabilir.
Gereksiz Antibiyotik Yazımının Hukuki ve Cezai Sonuçları
Gereksiz antibiyotik reçete edilmesi sebebiyle hastada meydana gelebilecek olumsuz sağlık durumları (örneğin alerjik reaksiyonlar, organ toksisitesi veya anafilaktik şok), diş hekiminin hukuki ve cezai sorumluluğunu tetikler.
- Maddi ve Manevi Tazminat Sorumluluğu: TBK m. 49 kapsamında haksız fiil veya TBK m. 506 kapsamında vekalet sözleşmesinin ihlali nedeniyle, gereksiz antibiyotik kullanımına bağlı zarar gören hasta, diş hekiminden maddi ve manevi tazminat talep edebilir.
- Cezai Sorumluluk: Gereksiz reçete edilen antibiyotik nedeniyle hastanın sağlığının bozulması veya organ kaybı yaşaması durumunda, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 89 uyarınca “taksirle yaralama” suçu gündeme gelebilir. Diş hekiminin tıp kurallarına aykırı bu davranışı “öngörülebilir ve önlenebilir” bir zarar doğurduğundan taksir sorumluluğu oluşur.
- Disiplin Sorumluluğu: Türk Dişhekimleri Birliği (TDB) Disiplin Yönetmeliği ve ilgili meslek kuralları uyarınca, meslek etiğine ve bilimsel standartlara aykırı ilaç yazan diş hekimleri hakkında uyarma, kınama veya geçici olarak meslekten men cezaları uygulanabilir.
Yargıtay İçtihatları Işığında Sorumluluk Sınırları
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da açıkça belirtildiği üzere, hekimlerin tıbbi müdahale sırasında tıp biliminin sunduğu en güvenli ve güncel yöntemleri seçmesi bir zorunluluktur. Yargıtay kararlarında, “en hafif kusurun dahi sorumluluk doğuracağı” ilkesi benimsenmektedir. Dolayısıyla, endikasyon dışı antibiyotik kullanımı sonucu gelişen komplikasyonlar, tıp biliminin kabul ettiği “izin verilen risk” sınırları dışında kalır ve doğrudan hekimin kusuru olarak nitelendirilir. Diş hekimi, “komplikasyon” savunmasının arkasına sığınamaz; zira gereksiz ilaç kullanımı başlı başına bir uygulama hatası (malpraktis) olarak kabul edilir.
Sonuç ve Hekimlere Tavsiyeler
Diş hekimlerinin gereksiz antibiyotik reçete etmekten kaçınması, hem toplum sağlığı hem de kişisel hukuki güvenlikleri açısından hayati öneme sahiptir. Olası bir hukuki uyuşmazlıkta diş hekiminin kusursuzluğunu kanıtlayabilmesi için; hastanın anamnez formunu eksiksiz doldurması, klinik bulguları detaylıca hasta tabelasına veya dijital kayıt sistemine işlemesi ve antibiyotik reçete etme gerekçesini tıbbi dayanaklarıyla kayıt altına alması gerekmektedir. Unutulmamalıdır ki, eksik veya hatalı reçeteleme uygulamaları hekimi hem tazminat hem de ceza yargılamaları ile karşı karşıya bırakabilir.
Anahtar Kelime : antibiyotik yazma sorumlulugu
