Sağlık sektöründe dijitalleşmenin hız kazanmasıyla birlikte hasta dosyaları, ameliyat notları, tahlil sonuçları ve reçeteler büyük oranda Sağlık Bilgi Yönetim Sistemleri (HBYS) ve e-Nabız gibi dijital platformlara taşınmıştır. Tıbbi uygulama hatalarından (malpraktis) doğan hukuki ve cezai uyuşmazlıklarda, bu elektronik kayıtlar en kritik delil niteliğini taşır. Ancak yargılama süreçlerinde sıklıkla karşılaşılan en önemli sorulardan biri, söz konusu dijital verilerin sonradan değiştirilip değiştirilmediği, silinip silinmediği veya geçmişe dönük bir müdahaleye uğrayıp uğramadığıdır.
Elektronik Sağlık Kayıtlarının Hukuki Niteliği
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu uyarınca elektronik ortamdaki veriler, belgeler ve kayıtlar hukuken geçerli birer delil niteliğindedir. Tıbbi müdahalelerde hekimin aydınlatma yükümlülüğünü yerine getirdiğini veya doğru tedaviyi uyguladığını ispatlaması, hastanın ise ihmal ve kusuru ortaya koyabilmesi için bu kayıtların bütünlüğü esastır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu uyarınca haksız fiil ve sözleşmeye aykırılık hallerinde kusurun tespiti, tıbbi belgelerin güvenilirliğine doğrudan bağlıdır.
Elektronik Kayıtların Değiştirildiği Nasıl Anlaşılır?
Bir tıbbi kaydın üzerinde oynama yapılıp yapılmadığı, günümüz bilişim teknolojileri ve adli bilişim teknikleriyle kesin olarak tespit edilebilmektedir. Elektronik sistemlerde yapılan her türlü işlem arkasında dijital bir iz bırakır. Tahrifatın veya sonradan yapılan değişikliklerin tespitinde temel alınan yöntemler şunlardır:
1. Log (Sistem İz) Kayıtlarının İncelemesi
HBYS ve Sağlık Bakanlığı sistemleri, arka planda tüm kullanıcı hareketlerini saniye bazında kaydeden log (iz) kayıtları tutar. Log kayıtlarında işlemi yapan kullanıcının kimliği (kullanıcı adı), eriştiği IP adresi, işlemin yapıldığı tarih ve saat ile gerçekleştirilen eylemin türü (okuma, ekleme, güncelleme, silme) saklanır. Tıbbi müdahaleden aylar sonra yapılan bir düzeltme veya geriye dönük ekleme, log incelemesinde anında ortaya çıkar.
2. Zaman Damgası ve Elektronik İmza Bütünlüğü
5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu kapsamında kullanılan güvenli elektronik imza ve zaman damgası, verinin oluşturulduğu andan itibaren değiştirilmediğini garanti eder. Bir belgeye e-imza atıldıktan sonra metin üzerinde tek bir karakter dahi değiştirilirse, belgenin kriptografik özeti (hash değeri) bozulur ve sistem kaydın tahrif edildiğine dair otomatik uyarı verir.
3. Yerel HBYS ve Merkezi Sistem Karşılaştırması
Hastanelerdeki yerel veritabanları ile Sağlık Bakanlığı’nın merkezi e-Nabız ve Ulusal Sağlık Veri Sistemi sunucuları arasında anlık veya periyodik veri transferi gerçekleşir. Hastane veritabanında sonradan yapılan bir değişiklik, Sağlık Bakanlığı merkezi sunucularına daha önce aktarılmış olan ham verilerle karşılaştırıldığında çelişki anında tespit edilir.
4. Adli Bilişim (Bilirkişi) İncelemesi
Mahkemeler ve cumhuriyet başsavcılıkları, dijital kayıt tahrifatı iddialarında adli bilişim uzmanı bilirkişileri görevlendirir. Bilirkişiler, sunucu imajlarını (dijital kopyalarını) alarak veri tabanlarında derinlemesine inceleme gerçekleştirir. Silinmiş veya üzerine yazılmış veriler dahi gelişmiş adli bilişim yazılımları ve veri kurtarma yöntemleriyle yeniden gün yüzüne çıkarılabilir.
Kayıtların Değiştirilmesinin Hukuki ve Cezai Sonuçları
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, sağlık kurumlarının ve hekimlerin tıbbi kayıtları eksiksiz, doğru ve zamanında tutma yükümlülüğü bulunmaktadır. Elektronik kayıtlar üzerinde usulsüz değişiklik yapılması veya kayıtların gizlenmesi durumunda ağır yaptırımlar uygulanır:
- Cezai Sorumluluk: Tıbbi belgeleri tahrif etmek veya gerçeğe aykırı düzenlemek, Türk Ceza Kanunu uyarınca “Resmi Belgede Sahtecilik” veya “Bilişim Sistemindeki Verileri Bozma ve Değiştirme” suçlarını oluşturur.
- İspat Yükünün Yer Değiştirmesi: Hukuk yargılamasında tıbbi kayıtların kasıtlı olarak değiştirildiğinin veya yok edildiğinin anlaşılması halinde, Yargıtay içtihatları gereğince ispat yükü yön değiştirir ve dürüstlük kuralına aykırı davranan taraf aleyhine hukuki karineler doğar.
Sonuç
Elektronik sağlık kayıtları, hem hastaların haklarını korumak hem de hekimleri haksız suçlamalara karşı savunmak adına hayati öneme sahiptir. Gelişmiş adli bilişim yöntemleri ve kanuni altyapı sayesinde dijital ortamda yapılan tahrifatların gizli kalması mümkün değildir. Uyuşmazlık durumlarında tarafların uzman bir sağlık hukuku avukatı rehberliğinde adli bilişim incelemesi talep etmesi, adaletin tecellisi için en güvenli yoldur.
Anahtar Kelime : kayit degisikligi tespiti
