Ameliyat gibi ciddi tıbbi müdahaleler öncesinde hastaların en temel haklarından biri, yapılacak işlem hakkında detaylıca bilgilendirilmek ve bu işleme rıza göstermektir. Peki, hekimin ameliyat öncesi yaptığı sözlü açıklamalar, hukuken geçerli bir “onam” yani rıza yerine geçer mi? Özellikle İzmir gibi büyük şehirlerdeki yoğun sağlık hizmeti temposunda bu konu, hem hastalar hem de hekimler için önemli hukuki sonuçlar doğurabilecek bir sorunsaldır.
Aydınlatılmış Onam Nedir ve Neden Hayatidir?
Sağlık hukukunun temel taşlarından biri “aydınlatılmış onam” kavramıdır. Anayasa ile güvence altına alınan vücut bütünlüğü hakkı, kişinin kendi bedeni üzerindeki tasarruf yetkisini ifade eder. Tıbbi müdahaleler, bu bütünlüğe bir müdahale niteliği taşıdığından, hukuka uygun sayılabilmesi için hastanın geçerli bir rızasına dayanmak zorundadır. Ancak bu rızanın geçerli olabilmesi için hastanın kararını özgür iradesiyle ve yeterli bilgiye sahip olarak vermesi gerekir.
Aydınlatılmış onam, hekimin hastasına; teşhis, uygulanacak tedavinin niteliği, başarı şansı, olası risk ve komplikasyonları, alternatif tedavi yöntemleri ve tedavi reddedildiğinde ortaya çıkabilecek sonuçlar hakkında anlayabileceği bir dilde bilgi vermesi ve bu bilgilendirme üzerine hastanın tedaviye rıza göstermesi sürecidir. Bu süreç, basit bir imza almaktan çok daha fazlasını ifade eder; asıl amaç hastanın bilinçli bir karar vermesini sağlamaktır.
Sözlü Bilgilendirme Hukuken Yeterli midir?
Mevzuatımızda rızanın geçerliliği için kural olarak belirli bir şekil şartı öngörülmemiştir. Ancak özellikle ameliyat gibi büyük ve riskli müdahalelerde durum farklılaşmaktadır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, tıbbi müdahalelerde ispat yükü hekimdedir. Yani, olası bir hukuki uyuşmazlıkta (malpraktis davası gibi), hastayı yeterli düzeyde aydınlattığını ve rızasını aldığını kanıtlamak hekimin sorumluluğundadır.
Bu noktada sözlü onam, ispat açısından son derece zayıf kalmaktadır. “Söz uçar, yazı kalır” ilkesi burada devreye girer. Hekim, yalnızca sözlü olarak bilgilendirme yaptığını iddia etse dahi, bilgilendirmenin içeriğini ve hastanın bunu anladığını kanıtlaması neredeyse imkansızdır. Bu nedenle, sadece sözlü açıklamaya dayanarak yapılan bir ameliyat, hastanın rızası alınmamış kabul edilebilir ve bu durum hekimin hukuki ve cezai sorumluluğuna yol açabilir.
Yazılı Onam Formunun Önemi ve İçeriği
Sağlık mevzuatı ve Yargıtay kararları, ispat kolaylığı sağlaması açısından rızanın yazılı olarak alınmasının önemini vurgulamaktadır. “Aydınlatılmış Onam Formu” olarak bilinen bu belgeler, hem hekimi hem de hastayı koruyan hukuki bir güvencedir.
- Kapsamlı Bilgi: Onam formu, yapılacak işleme özgü riskleri, alternatifleri ve tüm detayları içermelidir. Genel geçer ifadeler içeren matbu formlar, Yargıtay tarafından yetersiz bulunmaktadır.
- Anlaşılır Dil: Formdaki dil, hastanın sosyal ve kültürel düzeyine uygun, tıbbi terimlerden arındırılmış ve anlaşılır olmalıdır.
- Yeterli Zaman: Bilgilendirme ve onam alma işlemi, ameliyattan makul bir süre önce yapılmalı, hastanın aceleye getirilmeden düşünecek ve soru soracak zamanı olmalıdır.
- İspat Gücü: Hastanın veya yasal temsilcisinin imzası, bilgilendirmenin yapıldığını ve rızanın verildiğini gösteren en güçlü kanıttır.
Sonuç: Söz Yetmez, Yazı Şart!
Sonuç olarak, ameliyat öncesi yapılan sözlü bilgilendirme, aydınlatma yükümlülüğünün bir parçası olsa da tek başına hukuken geçerli bir onam olarak kabul edilmez. Olası bir hukuki ihtilafta ispat yükünün hekimde olması, rızanın yazılı olarak belgelendirilmesini zorunlu kılmaktadır. İzmir’de görev yapan hekimlerin ve sağlık kuruluşlarının, kendilerini hukuki risklerden korumak ve hasta haklarına tam riayet etmek için her cerrahi müdahale öncesinde usulüne uygun, detaylı ve yazılı bir aydınlatılmış onam formunu hastalarına imzalatması kritik öneme sahiptir. Hastaların ise kendilerine sunulan formları dikkatlice okuma, anamadıkları noktaları sorma ve tüm süreç hakkında tam bilgi sahibi olmadan herhangi bir belgeyi imzalamama hakkı bulunmaktadır.
“`
Anahtar Kelime : sozlu bilgilendirme onam
