Tıbbi Müdahalenin Temel Kuralı: Aydınlatılmış Onam
Her tıbbi müdahale, temel olarak kişinin vücut bütünlüğüne bir müdahale niteliğindedir. Anayasa’nın 17. maddesi uyarınca, “Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz; rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz.” Bu anayasal güvence, hekimin hastasına herhangi bir tıbbi işlem uygulamadan önce onu detaylıca bilgilendirmesi ve bu bilgilendirme üzerine hastanın özgür iradesiyle onayını alması gerektiğini ortaya koyar. “Aydınlatılmış onam” olarak adlandırılan bu süreç, modern tıp hukukunun temel taşıdır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları da, aydınlatılmış onam alınmadan yapılan müdahalelerin hukuka aykırı olacağını ve hekimin sorumluluğuna yol açacağını düzenli olarak vurgulamaktadır.
Aydınlatma Yükümlülüğünün Kapsamı Nedir?
Hekimin aydınlatma yükümlülüğü, sadece yapılacak işlemi anlatmaktan ibaret değildir. Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre bu süreç; hastalığın tanısı, önerilen tedavinin niteliği, başarı şansı, olası riskleri ve komplikasyonları, alternatif tedavi yöntemleri ve tedavi reddedildiğinde ortaya çıkabilecek sonuçlar gibi birçok detayı içermelidir. Bilgilendirmenin hastanın anlayabileceği bir dilde ve düzeyde yapılması esastır.
‘Acil Durum’ İstisnası: Rıza Aranmayan Haller
Hukuk sistemi, aydınlatılmış onam kuralının her durumda katı bir şekilde uygulanmasının hayatı tehlikeye atabileceği durumları öngörmüştür. İşte bu noktada “acil durum” istisnası devreye girer. Hasta Hakları Yönetmeliği, hastanın rızasının alınamadığı, hayati tehlikesinin bulunduğu ve bilincinin kapalı olduğu acil durumları açıkça düzenlemiştir. Böyle bir durumda, hastaya tıbbi müdahalede bulunmak için rıza aranmaz. Temel amaç, hastanın yaşamını kurtarmak veya ciddi bir organ ya da fonksiyon kaybını önlemektir.
Acil Durumun Şartları Nelerdir?
Bir durumun hukuken “acil” kabul edilmesi için belirli şartların bir arada bulunması gerekir:
- Hayati Tehlike: Hastanın yaşamını tehdit eden ani ve ciddi bir durumun ortaya çıkması.
- Bilinç Kaybı veya Onam Verememe: Hastanın bilincinin kapalı olması veya durumunu değerlendirip karar verecek yeterlilikte olmaması.
- Ciddi Organ veya Fonksiyon Kaybı Riski: Müdahale edilmediği takdirde hastanın bir organını kaybetme veya bu organın işlevini yitirme tehlikesinin bulunması.
Bu şartların varlığında hekim, hastanın “varsayılan rızası” olduğuna dayanarak hareket eder. Bu yaklaşımın temelinde, aklı başında her bireyin bu gibi bir durumda kendi yararına olacak tıbbi müdahaleyi kabul edeceği varsayımı yatar.
Acil Durum Savunmasının Sınırları ve Hekimin Sorumluluğu
Acil durum istisnası, hekime sınırsız bir yetki vermez. Hekim, acil durumda dahi tıp biliminin genel kabul görmüş standartlarına ve kurallarına uygun hareket etmekle yükümlüdür. Özen yükümlülüğü, acil hallerde de devam eder. Yapılan müdahalenin zorunlu ve hastanın menfaatine olması esastır. Bu durum, hukuki olarak Türk Borçlar Kanunu’ndaki “vekaletsiz iş görme” hükümlerine benzetilebilir; hekim, hastanın menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak hareket etmekle yükümlüdür.
Ameliyatın Genişletilmesi ve Acil Durum
Bazen acil durum, hasta ameliyattayken ortaya çıkabilir. Hekim, hastadan onam aldığı ameliyatı gerçekleştirirken, daha önceden teşhis edilemeyen ve acil müdahale gerektiren hayati bir durumla karşılaşabilir. Yargıtay kararlarında bu gibi durumlarda, ameliyatın genişletilmesinin hastanın hayatını veya bir organını kurtarmak için zorunlu olması halinde, bunun hukuka uygun olduğu kabul edilmektedir. Hekimin, sırf onam alınmadığı için hastayı hayati tehlikeyle baş başa bırakması beklenemez.
Sonuç olarak, aydınlatılmış onam tıbbi müdahalelerin temel kuralı iken, acil durumlar bu kuralın en önemli istisnasını oluşturur. Acil durum savunması, hekimin hastanın yaşam hakkını korumak için rıza alamadığı istisnai anlarda devreye giren hayati bir mekanizmadır. Ancak bu savunmanın sınırları, özen yükümlülüğü ve tıp biliminin standartları ile çizilmiştir. Her durumun kendi özel şartları içinde değerlendirilmesi esastır.
“`
Anahtar Kelime : acil durum tıbbi müdahale hukuki savunma
