Borçlar Hukukunda Zamanaşımı Süreleri Tablosu

Borçlar hukuku, kişiler arasındaki borç ilişkilerini düzenleyen ve alacaklının borçludan belirli bir davranışı (verme, yapma veya yapmama) talep etme hakkını koruyan bir hukuk dalıdır. Ancak bu talep hakkı, kanunların belirlediği süreler içerisinde kullanılmadığında “zamanaşımı” adı verilen hukuki bir durumla karşılaşır. Zamanaşımı, bir hakkın sonsuza dek dava konusu edilebilmesinin önüne geçerek hukuki güvenliği ve istikrarı sağlamayı amaçlar. Bu yazıda, özellikle hasta ve hekimleri yakından ilgilendiren yönleriyle Borçlar Hukukundaki zamanaşımı sürelerini ve bu sürelerin ne zaman işlemeye başlayacağını anlaşılır bir dille ele alacağız.

Zamanaşımı Nedir ve Hukuki Niteliği Nasıldır?

Zamanaşımı, kanunda belirtilen sürelerin geçmesiyle bir alacak hakkının dava yoluyla talep edilebilme özelliğini yitirmesi anlamına gelir. Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta, zamanaşımının borcun kendisini ortadan kaldırmamasıdır; yalnızca alacaklının bu borcu mahkeme kanalıyla zorla tahsil etme imkanını sona erdirir. Bu durum, “eksik borç” olarak adlandırılır. Borçlu, zamanaşımına uğramış bir borcu kendi rızasıyla öderse, bu geçerli bir ödemedir ve daha sonra geri istenemez. Zamanaşımı, mahkeme tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz; borçlunun bunu bir savunma nedeni (def’i) olarak davada ileri sürmesi gerekir.

Genel Kural: On Yıllık Zamanaşımı

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’na (TBK) göre, kanunda özel olarak farklı bir süre belirtilmediği sürece, her alacak için geçerli olan genel zamanaşımı süresi on yıldır (TBK m. 146). Bu süre, alacağın muaccel olduğu, yani alacaklının borcun ödenmesini talep etme hakkına sahip olduğu andan itibaren işlemeye başlar.

Haksız Fiillerde Zamanaşımı Süreleri

Haksız fiil, bir kişinin hukuka aykırı bir eylemiyle başka bir kişinin malvarlığına veya şahıs varlığına zarar vermesidir. Tıbbi uygulama hataları (malpraktis) da niteliği gereği bir haksız fiil teşkil edebilir. Haksız fiillerden doğan tazminat talepleri için kanun iki farklı süre öngörmüştür (TBK m. 72):

İki Yıllık Süre: Zarar görenin, zararı ve zararı veren sorumluyu öğrendiği tarihten itibaren işlemeye başlar.
On Yıllık Süre: Her halükarda, zarara neden olan fiilin işlendiği tarihten itibaren on yıl geçmekle tazminat talebi zamanaşımına uğrar.

Burada önemli bir istisna bulunmaktadır: Eğer haksız fiil aynı zamanda ceza kanunları uyarınca daha uzun bir zamanaşımı süresi gerektiren bir suç teşkil ediyorsa, tazminat davası için de bu daha uzun olan ceza davası zamanaşımı süresi uygulanır.

Sağlık Hukukunda Özel Durumlar ve Sözleşme Türlerine Göre Zamanaşımı

Hekim ile hasta arasındaki ilişki, yapılan tıbbi müdahalenin niteliğine göre farklı hukuki sözleşmeler çerçevesinde değerlendirilebilir ve bu da uygulanacak zamanaşımı süresini doğrudan etkiler.

Vekalet Sözleşmesi: Genel tedavi ve teşhis faaliyetlerinde hekim ile hasta arasında bir vekalet ilişkisi olduğu kabul edilir. Hekim, belirli bir sonucu garanti etmez ancak tıp biliminin standartlarına uygun özenli bir tedavi uygulamayı taahhüt eder. Vekalet sözleşmesinden kaynaklanan tazminat davalarında zamanaşımı süresi, Türk Borçlar Kanunu’nun 147. maddesi uyarınca beş yıldır.
Eser Sözleşmesi: Estetik operasyonlar veya protez diş yapımı gibi belirli bir sonucun garanti edildiği durumlarda ise ilişki “eser sözleşmesi” olarak nitelendirilir. Eser sözleşmesinde, yüklenicinin (hekimin) ağır kusuru yoksa zamanaşımı beş yıldır. Ancak hekimin ağır kusuru varsa, bu süre yirmi yıla kadar uzayabilir.
Vekaletsiz İş Görme: Hastanın rızası veya onayı olmadan acil ve zorunlu bir tıbbi müdahale yapılması gibi durumlarda vekaletsiz iş görme hükümleri uygulanır. Bu hallerde özel bir zamanaşımı süresi öngörülmediğinden, genel zamanaşımı süresi olan on yıl geçerlidir.