Genetik bilimindeki gelişmeler, hastalıkların teşhisi ve gelecekteki sağlık risklerinin öngörülmesi açısından tıp dünyasına devrim niteliğinde imkanlar sunmaktadır. Ancak bu değerli bilgiler, aynı zamanda kişisel verilerin mahremiyeti ve korunması bağlamında önemli hukuki soruları da beraberinde getirmektedir. Özellikle genetik test sonuçlarının sigorta şirketleriyle paylaşılıp paylaşılamayacağı, hem hastalar hem de hekimler için en merak edilen konuların başında gelmektedir. Bu yazıda, Türk hukuk sistemi çerçevesinde genetik verilerin hukuki statüsü ve sigortacılık alanındaki kullanımının sınırları ele alınacaktır.
Genetik Veriler Hukuken “Özel Nitelikli Kişisel Veri” Statüsündedir
Türkiye’de kişisel verilerin korunmasına ilişkin temel düzenleme, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’dur (KVKK). Bu kanun, kişisel verileri genel ve özel nitelikli (hassas) olarak ikiye ayırmaktadır. KVKK’nın 6. maddesi, kişilerin sağlığı, cinsel hayatı, biyometrik ve genetik verilerini açıkça “özel nitelikli kişisel veri” olarak tanımlamıştır. Bu kategorizasyonun temel nedeni, bu tür verilerin işlenmesinin kişiler hakkında ayrımcılığa yol açma veya mağduriyete neden olma potansiyelinin daha yüksek olmasıdır.
Özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesi, genel nitelikli verilere göre çok daha katı kurallara tabidir. Kural olarak bu verilerin işlenmesi için ilgili kişinin “açık rızası” şarttır. Açık rıza, kişinin özgür iradesiyle, belirli bir konuya ilişkin, yeterli bilgiye sahip olarak ve hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde verdiği onay beyanıdır.
Sigorta Şirketleri Genetik Test Sonuçlarını Talep Edebilir mi?
Mevcut yasal düzenlemeler çerçevesinde, bir sigorta şirketinin sigorta poliçesi düzenlenmesi veya risk değerlendirmesi yapılması amacıyla bir kişiden genetik test yaptırmasını istemesi veya mevcut test sonuçlarını talep etmesi, hukuka uygun bir yaklaşım değildir. Kişinin genetik yapısı, en mahrem sağlık bilgileri arasında yer alır ve bu bilgilerin paylaşımı için zorlanması, temel hak ve özgürlüklerin ihlali anlamına gelir. Sigorta sözleşmesi kurulurken, sigorta ettirenin beyan yükümlülüğü bulunmaktadır; ancak bu yükümlülük, genetik veriler gibi özel nitelikli bilgileri kapsayacak şekilde genişletilemez.
- Açık Rıza Olmaksızın Paylaşım Mümkün Değil: Sigorta şirketleri, KVKK uyarınca bir veri sorumlusu statüsündedir. Bu nedenle, genetik verileri işleyebilmeleri için kişinin açık rızasını almak zorundadırlar. Açık rıza olmadan bu verilerin istenmesi veya herhangi bir yolla elde edilmesi hukuka aykırıdır.
- Genetik Ayrımcılık Yasağı: Kişilerin genetik özelliklerine dayanarak sigorta poliçesi şartlarında (prim tutarı, teminat kapsamı vb.) farklı muameleye tabi tutulması “genetik ayrımcılık” anlamına gelir. Anayasa’nın eşitlik ilkesi ve ilgili diğer mevzuatlar, bu tür bir ayrımcılığı yasaklamaktadır.
- Hasta Hakları ve Mahremiyet: Hasta Hakları Yönetmeliği, sağlık hizmeti alınması sırasında edinilen her türlü bilginin gizli tutulması gerektiğini açıkça belirtir. Bu bilgilere genetik veriler de dahildir. Hastanın rızası olmadan bu bilgilerin sağlık personeli tarafından sigorta şirketleri dahil üçüncü kişilerle paylaşılması, hem hukuki hem de cezai sorumluluk doğurur.
Yasal İstisnalar ve Sınırlar
KVKK, özel nitelikli sağlık verilerinin işlenmesi için “açık rıza” kuralına bazı istisnalar getirmiştir. Kanunun 6. maddesinin 3. fıkrasına göre, sağlık ve cinsel hayata ilişkin kişisel veriler, kanunlarda açıkça öngörülmesi veya kamu sağlığının korunması, koruyucu hekimlik, tıbbî teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinin yürütülmesi gibi amaçlarla, sır saklama yükümlülüğü altında bulunan kişiler veya yetkili kurum ve kuruluşlar tarafından ilgilinin açık rızası aranmaksızın işlenebilir.
Ancak bu istisnanın sigorta şirketleri tarafından keyfi bir şekilde kullanılması mümkün değildir. Sigorta şirketlerinin faaliyetleri “ticari” bir amaç taşır ve doğrudan “kamu sağlığının korunması” veya “tıbbi teşhis ve tedavi” faaliyeti olarak değerlendirilemez. Yargıtay’ın yerleşik içtihatları da kişilik haklarını ve özel hayatın gizliliğini koruma eğilimindedir ve bu tür verilerin paylaşımına ilişkin sözleşme şartlarını dar yorumlamaktadır.
Hekim ve Hastalar İçin Sonuç
Hastaların, genetik test sonuçlarını sigorta şirketleriyle paylaşma zorunluluğu bulunmamaktadır. Sigorta şirketlerinin poliçe yapma veya yenileme şartı olarak bu tür bilgileri talep etmesi, hukuki bir dayanağa sahip değildir. Hastalar, bu tür talepleri reddetme hakkına sahiptir.
Hekimler ve sağlık kuruluşları ise sır saklama yükümlülüğü altındadır. Hastanın açık ve kanuna uygun rızası olmaksızın, genetik test sonuçları da dahil olmak üzere hiçbir sağlık verisini sigorta şirketleri veya diğer üçüncü kişilerle paylaşamazlar. Aksi bir durum, hekimin mesleki ve hukuki sorumluluğunu gündeme getirecektir.
“`
Anahtar Kelime : genetik test sonuçları sigorta paylaşımı
