Psikiyatrik rahatsızlıklar, bireylerin yaşamlarının her alanını etkileyebildiği gibi evlenme ve boşanma gibi temel hukuki süreçlerdeki hak ve ehliyetlerini de önemli ölçüde ilgilendirmektedir. Türk Medeni Kanunu ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatları, bu hassas konuda hem bireylerin haklarını korumayı hem de kamu düzenini ve kurulacak aile birliğinin temellerini güvence altına almayı hedefler.
Psikiyatri Hastalarının Evlenme Ehliyeti
Kişilerin hukuki işlem yapabilme yetisine “fiil ehliyeti” denir ve bunun en temel unsurlarından biri “ayırt etme gücü”dür. Ayırt etme gücü, kişinin eylemlerinin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme yeteneğidir. Psikiyatrik bir tanıya sahip olmak, tek başına evlenme ehliyetini ortadan kaldırmaz. Asıl belirleyici olan, kişinin evlenme anında bu hukuki işlemin anlam ve sonuçlarını kavrayabilecek ayırt etme gücüne sahip olup olmadığıdır.
Türk Medeni Kanunu’nun 133. maddesi bu konuyu açıkça düzenlemiştir. Maddeye göre, akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi bir sakınca bulunmadığı resmi sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezler. Bu düzenlemenin amacı, hem kişinin kendisini hem de kurulacak ailenin ve doğacak çocukların sağlığını korumaktır.
Resmi Sağlık Kurulu Raporunun Rolü
Evlendirme memurluğu, evlenmek için başvuran kişilerden birinde akıl hastalığı olduğuna dair bir şüpheye düşerse veya bu yönde bir ihbar alırsa, kişiyi resmi bir sağlık kuruluşuna sevk ederek durumu netleştirmekle yükümlüdür. Bu süreçte kritik olan, alınacak resmi sağlık kurulu raporudur.
- Raporun İçeriği: Raporda, kişinin evlenmesinin tıbbi açıdan bir sakınca doğurup doğurmadığı ve ayırt etme gücünün yerinde olup olmadığı değerlendirilir.
- Rapor Olumluysa: Kişinin evlenmesinde tıbbi bir sakınca olmadığı belirtilirse, evlilik işlemi gerçekleştirilebilir.
- Rapor Olumsuzsa: Eğer rapor, kişinin ayırt etme gücünün sürekli olarak bulunmadığını veya evlenmesinin neslin sağlığı açısından ciddi sakıncalar taşıdığını belirtirse, bu durum mutlak bir evlenme engeli teşkil eder.
Eğer ayırt etme gücünden yoksun bir kişinin evliliği gerçekleşmişse, bu evlilik Türk Medeni Kanunu’na göre “mutlak butlan” ile geçersiz sayılır ve bu durumun tespiti için dava açılabilir.
Psikiyatri Hastalarının Boşanma Ehliyeti
Evlilik birliği devam ederken eşlerden birinde psikiyatrik bir rahatsızlık ortaya çıkması, boşanma hukuku açısından özel bir durumdur. Türk Medeni Kanunu’nun 165. maddesi, “akıl hastalığı”nı özel bir boşanma sebebi olarak düzenlemiştir.
Akıl Hastalığı Sebebiyle Boşanma Davasının Şartları
Akıl hastalığına dayanarak boşanma davası açılabilmesi için kanun ve Yargıtay içtihatları belirli şartların bir arada bulunmasını aramaktadır:
- Eşlerden Birinin Akıl Hastası Olması: Her psikiyatrik rahatsızlık bu kapsamda değerlendirilmez. Örneğin, nevrotik bozukluklar genellikle bu madde kapsamında sayılmazken, şizofreni gibi hastalıklar Yargıtay tarafından bu kapsama dahil edilebilmektedir.
- Hastalığın İyileşme Olanağının Bulunmaması: Hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmi sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi zorunludur. Mahkeme, dava sırasında güncel bir rapor alınmasını talep edecektir; daha önce alınmış raporlar tek başına yeterli görülmeyebilir.
- Ortak Hayatın Diğer Eş İçin Çekilmez Hale Gelmesi: Akıl hastalığı nedeniyle evlilik birliğinin sürdürülmesinin diğer eşten beklenemeyecek derecede zorlaşması gerekir. Bu durumun varlığını hakim takdir edecektir.
Bu şartların tamamı sağlandığında, akıl hastası olmayan eş, akıl hastalığı sebebine dayanarak boşanma davası açabilir. Önemle belirtmek gerekir ki, Yargıtay’ın yerleşik uygulamalarına göre, akıl hastalığı nedeniyle davranışları iradi olmayan eşe kusur yüklenemez. Bu nedenle, bu durumda evlilik birliğinin sarsılması (şiddetli geçimsizlik) gibi genel boşanma sebeplerine dayanılarak dava açılması genellikle mümkün değildir.
Vasi Tayini ve Dava Ehliyeti
Boşanma davası sürecinde, akıl hastalığı nedeniyle ayırt etme gücü olmayan davalı eşin haklarının korunması için mahkeme, kendisine bir vasi atanmasını sağlayabilir. Vasi atandıktan sonra davaya vasi devam eder ve kişinin haklarını korur.
Anahtar Kelime : psikiyatri hastaları evlenme boşanma ehliyeti
