Modern şehir yaşamının en yaygın sorunlarından biri olan gürültü kirliliği, yalnızca bir rahatsızlık kaynağı olmanın ötesinde, insan sağlığı üzerinde ciddi ve kalıcı etkilere yol açabilmektedir. Bu etkilerin başında, geri döndürülmesi mümkün olmayan işitme kayıpları gelmektedir. Kent yaşamının düzeninden ve denetiminden sorumlu olan belediyeler, bu konuda önemli görev ve yetkilere sahiptir. Bu yazıda, gürültü kirliliğinin neden olduğu işitme kayıpları karşısında belediyelerin hukuki sorumluluğu ve vatandaşların hakları ele alınacaktır.
Gürültü Kirliliği ve Sağlığa Etkileri
Çevresel gürültü; trafik, inşaat faaliyetleri, sanayi tesisleri, eğlence mekanları gibi çeşitli kaynaklardan yayılan ve insan sağlığını olumsuz etkileyen sesler bütünü olarak tanımlanmaktadır. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), gürültü kirliliğini önemli bir halk sağlığı sorunu olarak kabul etmektedir. Sürekli yüksek seviyede gürültüye maruz kalmak, işitme kaybının yanı sıra stres, uyku bozuklukları, kalp ve damar hastalıkları gibi pek çok ciddi sağlık sorununa da zemin hazırlayabilmektedir. Özellikle gürültüye bağlı işitme kayıpları, sinir hücrelerinin kalıcı hasarı sonucu oluştuğu için tedavisi mümkün olmayan bir durumdur.
Belediyelerin Gürültü Kirliliği ile Mücadeledeki Rolü ve Yasal Yükümlülükleri
Türkiye’de çevre sağlığının korunması, Anayasal bir güvence altındadır. Bu çerçevede, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan Çevresel Gürültünün Değerlendirilmesi ve Yönetimi Yönetmeliği, gürültü kirliliği ile mücadelede temel yasal düzenlemeleri oluşturur. Bu mevzuat, kişilerin beden ve ruh sağlığını bozacak şekilde standartların üzerinde gürültü çıkarılmasını yasaklamaktadır.
Belediyeler, bu yasal çerçevede kendi yetki ve sorumluluk alanları içerisinde gürültü kirliliğini önlemekle yükümlüdür. Belediyelerin bu konudaki temel görevleri şunlardır:
- Denetim ve Yaptırım: Belediyeler, Çevre Kanunu ve ilgili yönetmelikler uyarınca yetki devri alarak kendi sınırları içerisindeki işyerleri, eğlence mekanları, şantiye alanları gibi gürültü kaynaklarını denetleme yetkisine sahiptir. Yapılan denetimlerde, belirlenen gürültü seviyesi sınır değerlerini aşan işletmelere idari para cezası uygulama ve hatta faaliyetten men etme gibi yaptırımlar uygulayabilirler.
- Ruhsatlandırma: İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik gereğince, belediyeler yeni açılacak işyerlerine ruhsat verirken gürültü kontrolü ve ses yalıtımı gibi konularda gerekli önlemlerin alınıp alınmadığını kontrol etmekle sorumludur.
- İmar Planlaması: Belediyeler, imar planlarını hazırlarken gürültüye hassas alanlar olan konut, hastane ve okul gibi yapıların sanayi tesisleri veya ana ulaşım yolları gibi gürültülü alanlardan etkilenmeyecek şekilde planlanmasını sağlamakla görevlidir.
- Stratejik Gürültü Haritaları ve Eylem Planları: Büyükşehir belediyeleri başta olmak üzere ilgili idareler, sorumluluk alanlarındaki gürültü seviyelerini belirlemek için stratejik gürültü haritaları hazırlatmak ve bu haritaların sonuçlarına göre gürültüyü azaltıcı eylem planları oluşturup uygulamakla yükümlüdür.
İşitme Kaybı Mağdurlarının Hukuki Hakları
Belediyenin denetim görevini ihmal etmesi veya yetersiz kalması sonucu, çevresel gürültüye maruz kalarak işitme kaybı yaşayan bir vatandaşın hukuki yollara başvurma hakkı bulunmaktadır. İdarenin hizmet kusuruna dayanarak tazminat davası açılması mümkündür. İdare hukukunda “hizmet kusuru”, idarenin bir hizmeti hiç işlememesi, geç işletmesi veya kötü işletmesi olarak tanımlanır. Belediyenin gürültü şikayetlerine rağmen gerekli denetimleri yapmaması, yasal sınırlara uymayan işletmelere yaptırım uygulamaması gibi durumlar hizmet kusuru olarak değerlendirilebilir.
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da, idarenin denetim ve gözetim yükümlülüğünü yerine getirmemesi nedeniyle oluşan zararlardan sorumlu tutulacağı prensibi benimsenmiştir. Bu kapsamda, gürültü kirliliği nedeniyle işitme kaybı gibi bedensel bir zarara uğrayan kişi, uğradığı maddi ve manevi zararların karşılanması için idare mahkemesinde tam yargı davası açabilir.
- Maddi Tazminat: Tedavi giderleri, iş gücü kaybından doğan zararlar ve ekonomik geleceğin sarsılmasından kaynaklanan kayıpları kapsar.
- Manevi Tazminat: Yaşanan elem, acı ve ıstırap nedeniyle talep edilebilir.
Dava sürecinde, maruz kalınan gürültü seviyesinin yasal sınırların üzerinde olduğunun ve işitme kaybının bu gürültüye maruziyet sonucu ortaya çıktığının bilimsel delillerle (ölçüm raporları, sağlık raporları, bilirkişi incelemeleri vb.) ispatlanması büyük önem taşımaktadır.
Sonuç
Gürültü kirliliği, önlem alınması gereken ciddi bir çevre ve halk sağlığı sorunudur. Belediyeler, sahip oldukları yasal yetkiler çerçevesinde gürültüyü kaynağında kontrol altına almak ve denetlemekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi, idarenin hukuki sorumluluğunu doğurur. Gürültü kirliliği nedeniyle işitme kaybı gibi kalıcı sağlık sorunları yaşayan vatandaşların, uğradıkları zararların tazmini için idareye karşı dava açma hakkı bulunmaktadır. Bu konuda hem bireylerin haklarını bilmesi hem de belediyelerin sorumluluklarını eksiksiz yerine getirmesi, daha sağlıklı ve yaşanabilir kentlerin oluşturulması için esastır.
Anahtar Kelime : saglikhukuku
