Diş hekimliği uygulamaları, doğrudan bireyin fiziki ve ruhsal bütünlüğüne dokunan tıbbi müdahalelerdir. Hukukumuzda, hastanın rızası olmaksızın yapılan her türlü tıbbi müdahale, kural olarak hukuka aykırı kabul edilir. Bu durum diş hekimliği disiplini için de geçerlidir. İster basit bir dolgu veya diş çekimi olsun, isterse implant, ortodonti gibi cerrahi ve estetik işlemler olsun; hekimin hastayı bilgilendirmesi ve rızasını alması yasal bir zorunluluktur. Aydınlatılmış onam alınmadan yapılan diş tedavileri, hekim açısından ciddi hukuki, cezai ve idari sorumluluklar doğurmaktadır.
Aydınlatılmış Onam Nedir ve Neden Zorunludur?
Aydınlatılmış onam (bilgilendirilmiş rıza); hekimin uygulayacağı tedavi, bu tedavinin olası riskleri, komplikasyonları, alternatif yöntemleri ve tedavi uygulanmadığı takdirde ortaya çıkabilecek sonuçlar hakkında hastayı anlayabileceği bir dille bilgilendirmesidir. Hastanın bu bilgilendirme sonrasında, kendi özgür iradesiyle tedaviye rıza göstermesi gerekir.
Anayasa’nın 17. maddesi uyarınca, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabi tutulamaz. Sağlık Bakanlığı tarafından yürürlüğe konulan Hasta Hakları Yönetmeliği de hastanın bilgilendirilmesi ve rızasının alınmasını zorunlu kılmıştır. Onamın geçerli sayılabilmesi için hastanın ayırt etme gücünün bulunması ve bilgilendirmenin usulüne uygun şekilde yapılmış olması şarttır.
Onamsız Diş Tedavisinin Hukuki Sonuçları
Hasta ile diş hekimi arasındaki ilişki, hukuki niteliği itibarıyla çoğunlukla bir “vekalet sözleşmesi” (bazı durumlarda ise protez yapımı gibi “eser sözleşmesi”) olarak kabul edilir. Onam alınmadan gerçekleştirilen her türlü müdahale, öncelikle bu sözleşmesel ilişkinin ihlali anlamına gelir. Ayrıca, hastanın vücut bütünlüğüne izinsiz dokunulduğu için 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) madde 49 kapsamında bir haksız fiil sorumluluğu doğar.
Özellikle implant yerleştirilmesi, çene cerrahisi işlemleri, kanal tedavileri ve protetik tedaviler gibi geri dönüşü zor veya yüksek maliyetli işlemlerde onamın kapsamı çok daha titizlikle belirlenmelidir. Hekimin, hastanın rızası dışında başka bir dişe müdahale etmesi veya onay alınandan farklı bir tedavi yöntemi uygulaması, doğrudan hukuki sorumluluğu başlatır.
Maddi ve Manevi Tazminat Sorumluluğu
Onamsız yapılan diş tedavisi sonucunda hastanın zarar görmesi durumunda, hekim aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açılabilir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus şudur: Tedavi tıbbi standartlara tamamen uygun (yani başarılı) yapılmış olsa dahi, sırf onam alınmadığı için hastanın “kendi geleceğini belirleme hakkı” ihlal edilmiş sayılır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, onamı alınmayan hastaya yapılan müdahale hukuka aykırıdır ve bu durum tek başına manevi tazminat ödenmesini gerektirebilir. Tedavinin başarısız olması veya komplikasyon gelişmesi halinde ise ek tedavi masrafları, iş gücü kaybı gibi zararlar için maddi tazminat sorumluluğu gündeme gelir.
Cezai ve Disiplin Sorumluluğu
Rıza dışı yapılan diş tedavileri sadece tazminat yükümlülüğü doğurmaz, aynı zamanda cezai yaptırımlara da yol açabilir. Diş hekiminin hastanın rızasını almadan gerçekleştirdiği ve fiziki müdahale içeren eylemleri, Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 86 kapsamında kasten yaralama veya duruma göre taksirle yaralama suçu olarak değerlendirilebilir. Hukuka uygunluk sebebi olan “ilgilinin rızası” bulunmadığı için, hekim cezai yargılama ile karşı karşıya kalabilir. Ayrıca, ilgili diş hekimleri odaları ve Türk Dişhekimleri Birliği (TDB) mevzuatı kapsamında hekim hakkında disiplin soruşturması açılması ve meslekten geçici men gibi idari cezaların verilmesi mümkündür.
İspat Yükü Kimdedir?
Sağlık hukuku davalarında ispat yükü son derece kritik bir öneme sahiptir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, hastanın tedaviye ve olası risklere onay verdiğini, yani usulüne uygun şekilde aydınlatıldığını ispat etme yükümlülüğü diş hekimine aittir. Hekim, sadece hastanın sözlü rızasını aldığını değil, riskleri detaylıca anlattığını da somut delillerle kanıtmaladır. Bu nedenle, özellikle cerrahi müdahaleler ve estetik diş hekimliği uygulamalarında, her işleme özel olarak hazırlanmış ve hastanın el yazısıyla imzalanmış “Aydınlatılmış Onam Formu” alınması hayati önem taşır.
Sonuç
Diş hekimliği uygulamalarında aydınlatılmış onam almak, sadece etik bir görev değil, hekimi ağır hukuki ve cezai yaptırımlardan koruyan en önemli yasal kalkandır. Hastanın haklarının korunması ve hekimin mesleki güvencesi için onam süreçlerinin eksiksiz, anlaşılır ve ispat edilebilir şekilde yürütülmesi her iki tarafın da yararınadır.
Anahtar Kelime : onam alinmadan yapilan dis tedavisi
