Tıp ve diş hekimliği uygulamalarında hasta ile hekim arasındaki ilişki, taraflara karşılıklı hak ve borçlar yükleyen hukuki bir sözleşmedir. Bu ilişkinin temelini, hastanın kendi bedeni üzerinde karar verme yetkisi olan “kendi kaderini tayin hakkı” oluşturur. Diş tedavileri cerrahi müdahalelerden estetik uygulamalara kadar geniş bir yelpazeyi kapsadığından, hastanın rızası ve bu rızayı dilediği zaman geri alma hakkı hem hastalar hem de diş hekimleri için büyük bir hukuki önem taşımaktadır.
Aydınlatılmış Onam ve Kendi Kaderini Tayin Hakkı
Anayasa’nın 17. maddesi uyarınca, tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne dokunulamaz ve rızası olmadan üzerinde tıbbi müdahale uygulanamaz. Diş hekimliğinde de yapılacak her türlü müdahale öncesinde hastanın aydınlatılmış onamının alınması yasal bir zorunluluktur. Hasta Hakları Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda, hastaya uygulanacak tedavinin amacı, alternatif yöntemleri, olası riskleri ve komplikasyonları anlaşılır bir dille aktarılmalıdır. Onam, hastanın yapılacak müdahaleye özgür iradesiyle rıza göstermesi anlamına gelir.
Diş Tedavisinde Rızanın Geri Alınması ve Tedavinin Reddi
Hastanın tedaviye başlangıçta onay vermiş olması, bu onayın tedavi sonuna kadar geçerli olduğu anlamına gelmez. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 25. maddesi, hastaya tedaviyi reddetme veya durdurulmasını isteme hakkını açıkça tanımaktadır. Diş tedavisinin herhangi bir aşamasında (örneğin implant cerrahisi esnasında, kanal tedavisi seanslarında veya ortodontik tedavi devam ederken) hasta rızasını geri çekebilir. Rızanın geri alınması durumunda, acil tıbbi müdahale gerektiren hayati durumlar hariç olmak üzere, hekimin tedaviye devam etmesi hukuka aykırı bir müdahale (haksız fiil) niteliği taşır.
Türk Borçlar Kanunu Kapsamında Sözleşmesel Boyut
Diş hekimi ile hasta arasındaki hukuki ilişki, yapılacak işlemin niteliğine göre Türk Borçlar Kanunu kapsamında vekalet sözleşmesi veya protez gibi sonuç taahhüdü içeren durumlarda eser sözleşmesi hükümlerine tabidir. Hastanın rızasını geri çekmesi, sözleşmenin tek taraflı feshi anlamına gelir. Bu durumda hekimin tedaviye devam etme yetkisi sona erer ancak tedavinin yarım bırakılmasının doğuracağı zararlar konusunda hekimin “aydınlatma ve uyarma borcu” devam eder.
Hekimin Yükümlülükleri ve Sürecin Belgelenmesi
Hastanın tedaviyi reddetmesi veya rızasını geri alması durumunda hekimin hukuki sorumluluktan kaçınabilmesi için süreci titizlikle yönetmesi gerekir. Hekim, tedavinin kesilmesinin doğurabileceği enfeksiyon veya diş kaybı gibi spesifik tıbbi riskleri hastaya açıklamalı ve şu adımları atmalıdır:
- Hastanın tedaviyi durdurma talebi ve riskler hakkında bilgilendirildiği yazılı bir “Tedaviyi Reddetme Tutanak Formu” ile kayıt altına alınmalıdır.
- Tutanakta, hastanın kendi hür iradesiyle rızasını geri çektiğine dair açık beyanı yer almalıdır.
- Hazırlanan belge hem hekim hem de hasta tarafından ıslak imza ile imza altına alınmalıdır; hastanın imzadan imtina etmesi halinde bu durum şahitler eşliğinde tutanağa bağlanmalıdır.
Yargıtay’ın Yerleşik İçtihatları ve İspat Yükü
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, geçerli onam olmaksızın gerçekleştirilen tıbbi müdahaleler hekimin tazminat sorumluluğunu doğurur. Ancak hastanın tedaviyi kendi isteğiyle yarım bırakması durumunda ortaya çıkan komplikasyonlardan hekim sorumlu tutulamaz. Yargıtay kararlarına göre, hastanın tedaviyi reddettiğini ve riskler konusunda bilgilendirildiğini ispat etme yükümlülüğü diş hekimindedir. Yazılı ve usulüne uygun düzenlenmiş onam ve ret formları bulunmayan durumlarda, hekimlerin hukuki olarak sorumluluktan kurtulması oldukça zordur.
Sonuç
Özetle, diş tedavisinde hastanın rızasını geri alması en doğal anayasal hakkıdır. Hekimler, hastanın bu kararına saygı duymakla yükümlü olmakla birlikte, tedavinin yarım kalmasının yaratacağı riskleri hastaya anlatmalı ve bu süreci hukuken geçerli belgelerle kayıt altına almalıdır. Hem hasta haklarının korunması hem de hekimlerin malpraktis iddialarına karşı güvence altına alınması ancak bu hukuki dengenin kurulmasıyla mümkündür.
Anahtar Kelime : hasta rıza iptali
