Sağlık hukukunda tıbbi müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesinin en temel şartı, hastanın özgür iradesiyle verdiği aydınlatılmış onam (rıza) belgesidir. Günümüzde uluslararası sağlık turizminin gelişmesi ve farklı uluslardan bireylerin sağlık hizmeti alması nedeniyle hekimlerin Türkçe bilmeyen hastalarla karşılaşma sıklığı oldukça artmıştır. Peki, hastanın Türkçe bilmediği durumlarda aydınlatma yükümlülüğü nasıl yerine getirilmeli ve alınan onam hukuken nasıl geçerli kılınmalıdır?
Aydınlatılmış Onam Kapsamında Dil Engelinin Aşılması
Hasta Hakları Yönetmeliği gereğince, her hasta kendisine uygulanacak teşhis ve tedavi işlemlerinin mahiyeti, riskleri, alternatif tedavi yöntemleri ve tedaviyi reddetmesi durumunda doğabilecek sonuçlar hakkında bilgilendirilme hakkına sahiptir. Mevzuata göre bu bilgilendirmenin, hastanın anlayabileceği bir dilde, sadelikte ve üslupta yapılması esastır. Hastanın Türkçe bilmemesi durumu, hekimin aydınlatma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; aksine bu yükümlülüğün yerine getirilmesini daha da hassas bir hale getirir.
Tercüman Kullanımı ve Onam Formlarının Hukuki Geçerliliği
Türkçe bilmeyen bir hastaya yalnızca Türkçe olarak hazırlanmış bir onam formunun imzalatılması, yapılan aydınlatmayı hukuken geçersiz kılar. Nitekim Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da açıkça belirtildiği üzere, içeriğini anlamadığı ve kendi dilinde açıklanmayan bir metne imza atan hastanın gösterdiği rıza “aydınlatılmış onam” olarak kabul edilemez. Bu tür durumlarda sürecin hukuka uygun yürütülebilmesi için şu hususlara dikkat edilmelidir:
- Yeminli veya Yetkin Tercüman Bulundurulması: Aydınlatma sürecinde hastanın anadilini veya akıcı bir şekilde konuşabildiği ortak bir dili bilen bağımsız bir tercümandan faydalanılmalıdır.
- Çeviri Bilgilerinin Kayıt Altına Alınması: Aydınlatma formunda veya hastanın tıbbi dosyasında, bilgilendirmenin tercüman aracılığıyla yapıldığı açıkça kayıt altına alınmalı; tercümanın adı, soyadı ve imzası evrakta yer almalıdır.
- Kendi Dilinde Yazılı Form Sunulması: Mümkün olan hallerde, hastanın okuyup anlayabileceği kendi dilinde hazırlanmış matbu aydınlatılmış onam formları kullanılmalıdır.
İspat Yükü ve Hekimin Hukuki Sorumluluğu
Tıp hukukunda aydınlatma yükümlülüğünün eksiksiz ve usulüne uygun şekilde yerine getirildiğini ispat yükü, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ve Yargıtay’ın istikrarlı kararları uyarınca hekime ve sağlık kuruluşuna aittir. Türkçe bilmeyen bir hastanın tıbbi müdahaleye ilişkin tüm riskleri bildiği ve kabul ettiği iddiası, sadece hastanın imzalamış olduğu Türkçe bir matbu form ile ispatlanamaz.
Usulüne uygun aydınlatma yapılmadan gerçekleştirilen tıbbi müdahaleler, operasyon tıbben son derece başarılı geçse dahi “hukuka aykırı müdahale” niteliği taşır. Aydınlatmanın yetersizliği nedeniyle hastanın vücut bütünlüğünün ihlal edildiği kabul edilerek, hekim ve sağlık kuruluşu aleyhine maddi ve manevi tazminat sorumluluğu doğabilir.
Acil Durumlarda Aydınlatma İstisnası
Hastanın bilincinin kapalı olduğu veya derhal tıbbi müdahale yapılmadığı takdirde hayati tehlikenin ya da ağır bir organ kaybı riskinin doğacağı acil hallerde (tıbbi zaruret durumu), rıza alma ve detaylı aydınlatma yapma şartı esnetilmektedir. Sağlık mevzuatı hükümleri doğrultusunda, acil tıbbi müdahalelerde hastanın Türkçe bilmemesi veya iletişim kurulamaması müdahaleye engel teşkil etmez; bu gibi durumlarda hastanın yaşam hakkını ve sağlığını korumak önceliklidir.
Sağlık Kuruluşları İçin Uygulama Önerileri
Olası hukuki ve idari uyuşmazlıkların önüne geçebilmek adına sağlık kurumlarının ve hekimlerin şu önlemleri alması tavsiye edilir:
- Hizmet verilen hasta profiline uygun olarak yaygın kullanılan yabancı dillerde (İngilizce, Arapça, Rusça vb.) standart aydınlatılmış onam formları oluşturulmalıdır.
- Tercüman aracılığıyla gerçekleştirilen bilgilendirme seanslarında hastanın sorularının yanıtlandığı ve konuyu anladığı dosyaya not edilmelidir.
- Dijital çeviri yazılımları veya yapay zeka araçları hukuki süreçlerde tek başına tam bir hukuki güvence sağlamadığından, nitelikli insan çevirisi ve tercüman onaylı belgeler tercih edilmelidir.
Anahtar Kelime : hasta aydinlatma
