Sosyal medyanın günlük hayatın merkezine yerleşmesiyle birlikte, sağlık kuruluşları ve hekimler de hizmetlerini duyurmak ve hastalara ulaşmak amacıyla bu mecraları aktif olarak kullanmaya başlamıştır. Ancak sağlık sektörünün doğrudan insan hayatı ve kamu sağlığı ile ilgili olması, sosyal medya paylaşımlarını genel ticari reklamlardan ayıran sıkı hukuki düzenlemelere tabi kılmaktadır. Sağlık kuruluşlarının sosyal medyada gerçekleştirdiği her paylaşım, bilgilendirme hakkı ile reklam yasağı arasındaki ince çizgide değerlendirilmektedir.
Sağlık Mevzuatında Reklam Yasağı ve Hukuki Dayanaklar
Türk hukukunda sağlık alanındaki reklam faaliyetleri, kamu sağlığının korunması ve hastaların suistimal edilmesinin önlenmesi amacıyla sınırlandırılmıştır. 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ve ilgili ikincil mevzuat uyarınca, sağlık tesisleri ve hekimlerin örtülü veya açık ticari reklam yapması engellenmektedir.
Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik ile Ticari Reklam ve Haksız Ticari Uygulamalar Yönetmeliği çerçevesinde belirlenen kuralların temel amacı, hastaları yanlış yönlendirmemek ve sağlık hizmetlerini bir ticari emtia haline getirmemektir. Yargıtay ve Danıştay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, sağlık hizmetlerinde talep yaratmaya yönelik her türlü özendirici, teşvik edici ve yönlendirici paylaşım reklam kapsamında değerlendirilmektedir.
Sosyal Medya Paylaşımlarında Bilgilendirme ve Reklam Ayrımı
Sağlık profesyonellerinin sosyal medyada yapabilecekleri faaliyetler, “bilgilendirme” ve “tanıtım” sınırları içinde kalmalıdır. Kanunen izin verilen bilgilendirmeler ile yasaklanan reklam unsurlarını şu şekilde özetlemek mümkündür:
- Serbest Olan Bilgilendirmeler: Hekimin uzmanlık alanı, çalışma saatleri, akademik unvanları, adresi, iletişim bilgileri ile bilimsel ve tıbbi açıdan kanıtlanmış genel sağlık bilgileri paylaşılabilir.
- Yasaklanan Reklam Faaliyetleri: Diğer sağlık kuruluşlarını veya hekimleri kötüleyici ifadeler, hizmetin üstünlüğünü iddia eden söylemler (“en iyi”, “kesin çözüm”, “garantili tedavi” vb.), fiyat indirimleri, hediye çekleri, çekilişler ve yönlendirici hasta yorumları kesinlikle yasaktır.
Önce ve Sonra (Before/After) Görsellerinin Kullanımı
Özellikle estetik ve diş hekimliği gibi alanlarda sıklıkla kullanılan “önce/sonra” görselleri, mevzuatta en çok denetlenen konuların başında gelir. Yapılan düzenlemeler uyarınca, hastanın genel durumunu gösteren görsellerin paylaşılması belirli ve katı kurallara tabidir. Görsel üzerinde oynama yapılması, hastayı yanıltıcı ışık ve açı oyunlarının kullanılması veya görselin garanti vaat eder nitelikte sunulması hukuka aykırıdır. Ayrıca bu tür paylaşımlarda hastanın açık rızasının alınması zorunludur.
Kişisel Verilerin Korunması ve Hasta Mahremiyeti
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) kapsamında sağlık verileri, özel nitelikli kişisel veri olarak kabul edilir. Hastanın yüzünün göründüğü, kimliğini belli eden veya tedavi sürecine dair detayların yer aldığı görsellerin sosyal medyada paylaşılabilmesi için hastadan kanuna uygun şekilde yazılı açık rıza alınmış olması gerekir. Rıza olmaksızın yapılan paylaşımlar, idari para cezalarının yanı sıra kişisel verileri hukuka aykırı olarak yayma suçu kapsamında cezai sorumluluk doğurabilir.
Hukuki Kurallara Uyulmamasının Yaptırımları
Sosyal medyadaki reklam yasağının ihlal edilmesi durumunda sağlık kuruluşları ve hekimler birden fazla idari ve hukuki yaptırımla karşı karşıya kalabilmektedir:
- Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu Cezaları: Haksız ticari uygulama ve örtülü reklam tespit edilmesi halinde Reklam Kurulu tarafından durdurma cezası ve idari para cezaları uygulanmaktadır.
- Sağlık Bakanlığı Denetimleri: Mevzuata aykırı tanıtım yapan sağlık tesisleri hakkında uyarı, faaliyet durdurma veya idari yaptırımlar tatbik edilebilir.
- Meslek Odası Disiplin Cezaları: İlgili tabip veya diş hekimleri odaları tarafından deontoloji kurallarına aykırılık nedeniyle disiplin soruşturması açılabilir.
- Haksız Rekabet Sorumluluğu: Türk Ticaret Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu hükümleri gereğince, haksız rekabete yol açan paylaşımlar nedeniyle tazminat davaları söz konusu olabilir.
Sonuç
Sağlık kuruluşları ve hekimlerin sosyal medyayı etkin bir şekilde kullanırken hukuki sınırları göz önünde bulundurması büyük önem taşımaktadır. Ticari kaygılardan uzak, objektif, bilimsel verilere dayalı ve hasta haklarına saygılı bir iletişim dili benimsemek; hem cezai ve idari yaptırımların önüne geçecek hem de mesleki itibarı koruyacaktır.
Anahtar Kelime : sağlık reklam hukuku
