Sağlık hukuku, hekim ve hasta arasındaki ilişkinin en temel ve hassas noktalarından biri olan “aydınlatılmış onam” üzerine kuruludur. Tıbbi bir müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesinin ilk ve en önemli şartı, hastanın kendisine uygulanacak işlem hakkında yeterli düzeyde bilgilendirilerek, bu işleme özgür iradesiyle rıza göstermesidir. Bu süreç, hastanın kendi bedeni üzerindeki tasarruf hakkının ve Anayasa ile güvence altına alınan kendi geleceğini belirleme hakkının bir gereğidir. Aydınlatılmış onam, basit bir imza alınmasından çok daha fazlasını ifade eden, karşılıklı güvene dayalı bir süreçtir.
Aydınlatılmış Onam Nedir?
Aydınlatılmış onam, hekimin, hastaya uygulanması planlanan tıbbi müdahalenin nedenini, nasıl yapılacağını, potansiyel risklerini, olası komplikasyonlarını, alternatif tedavi yöntemlerini ve tedaviyi reddetmesi durumunda ortaya çıkabilecek sonuçları, hastanın anlayabileceği bir dilde anlatması ve bu bilgilendirme ışığında hastanın tedaviye onay vermesi sürecidir. Bu süreç iki temel unsurdan oluşur: Aydınlatma (bilgilendirme) ve Onam (rıza).
Hekimin Aydınlatma Yükümlülüğü
Hekimin aydınlatma yükümlülüğü, Hasta Hakları Yönetmeliği ve ilgili mevzuatta açıkça düzenlenmiştir. Bu yükümlülüğün temel amacı, hastanın tıbbi kararlara aktif katılımını sağlamaktır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre aydınlatma, şu unsurları içermelidir:
- Teşhis ve Tedavi: Hastalığın ne olduğu, muhtemel sebepleri ve nasıl bir seyir izleyeceği.
- Müdahalenin Niteliği: Yapılacak tıbbi işlemin kim tarafından, nerede ve nasıl gerçekleştirileceği.
- Riskler ve Komplikasyonlar: Önerilen tedavinin başarı şansı, süresi ve barındırdığı tüm riskler. Yargıtay, nadir de olsa ciddi sonuçlar doğurabilecek riskler hakkında hastanın mutlaka bilgilendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Ortaya çıkan zararın “komplikasyon” olarak nitelendirilmesi, hekimin aydınlatma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.
- Alternatifler: Mevcut diğer tanı ve tedavi seçenekleri, bu seçeneklerin fayda ve riskleri.
- Reddetme Sonuçları: Hastanın tedaviyi kabul etmemesi durumunda ortaya çıkabilecek olası sonuçlar.
Aydınlatılmış Onamın Geçerlilik Şartları
Alınan bir onamın hukuken geçerli sayılabilmesi için bazı koşulları taşıması zorunludur. Bu koşulların yokluğu, verilen onamı geçersiz kılar ve tıbbi müdahaleyi hukuka aykırı hale getirir.
1. Bilgilendirmenin Yeterliliği ve Anlaşılırlığı
Bilgilendirme, hastanın sosyal ve kültürel düzeyine uygun, sade ve anlaşılır bir dilde yapılmalıdır. Tıbbi terimlerden arındırılmış bir dil kullanmak esastır. Yargıtay kararlarında, matbu ve genel ifadeler içeren onam formlarının, spesifik tıbbi bilgileri barındırmadığı sürece tek başına yeterli kabul edilmediği sıkça vurgulanmaktadır.
2. Rızanın Özgür İradeye Dayanması
Hastanın onamı, her türlü baskı, tehdit veya kandırma olmaksızın, tamamen özgür iradesiyle verilmelidir. Hastaya kararını verebilmesi için yeterli düşünme süresi tanınmalıdır.
3. Ehliyet
Kural olarak aydınlatma ve onam, doğrudan hastanın kendisine yapılmalıdır. Hastanın reşit olmaması, bilincinin kapalı olması veya karar verme yeteneğini haiz olmaması durumlarında ise bilgilendirme yasal temsilcisine (veli veya vasi) yapılır. Ancak, durumu anlayabilecek yaştaki çocukların da sürece dahil edilmesi ve dinlenmesi önemlidir.
İspat Yükü ve Hukuki Sonuçlar
Olası bir uyuşmazlık durumunda, aydınlatma yükümlülüğünün usulüne uygun olarak yerine getirildiğini ve hastanın geçerli bir onam verdiğini ispat etme yükümlülüğü hekim ve sağlık kuruluşuna aittir. Bu nedenle, aydınlatma sürecinin detaylı bir şekilde yazılı olarak kayıt altına alınması büyük önem taşımaktadır.
Geçerli bir aydınlatılmış onam alınmadan yapılan her türlü tıbbi müdahale, hukuka aykırı kabul edilir. Bu durum, müdahale tıbben başarılı olsa ve herhangi bir komplikasyon gelişmese dahi, hekimin ve sağlık kuruluşunun hukuki ve cezai sorumluluğuna yol açabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, aydınlatma yükümlülüğünün ihlali, hastanın vücut bütünlüğüne yapılan müdahaleyi hukuka aykırı hale getirdiğinden, hem maddi hem de manevi tazminat sorumluluğunu doğurur.
Önemli Not
Acil ve hayati tehlikenin bulunduğu, hastanın veya yasal temsilcisinin rızasının alınamadığı istisnai durumlarda, hastanın hayatını kurtarmak amacıyla gerekli tıbbi müdahale yapılabilir. Ancak bu durumlar dışında aydınlatılmış onam, vazgeçilmez bir hukuki ve etik zorunluluktur.
Anahtar Kelime : aydinlatilmis onam
