Büyük ölçekli sanayi, enerji, madencilik veya altyapı projelerinin hayata geçirilmeden önce çevreye ve insan sağlığına olası etkilerinin bilimsel olarak değerlendirildiği sürece Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) adı verilir. Bu sürecin sonunda hazırlanan rapor, projenin “yapılabilir” veya “yapılamaz” olduğuna dair kritik bir karar niteliği taşır. İdare tarafından verilen “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararları, projenin önünü açarken; bu kararların hukuka aykırı olduğu düşünüldüğünde ise iptal davası gündeme gelir. Bu yazıda, büyük yatırım projelerinde ÇED raporu iptal davalarının ne anlama geldiği, hukuki dayanakları ve süreç hakkında temel bilgiler sunulacaktır.
Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Nedir ve Neden Önemlidir?
ÇED, planlanan bir projenin çevresel etkilerini başlangıç aşamasında belirleyerek, bu etkileri en aza indirecek önlemlerin alınmasını sağlayan bir denetim mekanizmasıdır. Sürecin temelini 2872 sayılı Çevre Kanunu ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği oluşturur. Bu yönetmelik, hangi projelerin ÇED sürecine tabi olduğunu, raporların nasıl hazırlanacağını ve sürecin nasıl işleyeceğini ayrıntılı olarak düzenler. “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararı alınmadan bir projeye başlanamaz; teşvik, izin veya ruhsat verilemez.
“ÇED Olumlu” Kararına Karşı Neden İptal Davası Açılır?
İdare tarafından bir proje için “ÇED Olumlu” kararı verilmesi, o projenin çevreye vereceği olası zararların kabul edilebilir düzeyde olduğu ve gerekli önlemlerin alındığı anlamına gelir. Ancak bu kararın her zaman hukuka ve bilime uygun olduğu söylenemez. Aşağıdaki durumlarda “ÇED Olumlu” kararının iptali için dava açılabilir:
- Bilimsel ve Teknik Yetersizlik: Hazırlanan ÇED raporunun projenin çevresel etkilerini (hava, su, toprak kirliliği, biyoçeşitlilik üzerindeki etkiler vb.) eksik veya hatalı değerlendirmesi.
- Halkın Katılımı Sürecindeki İhlaller: Yönetmelik gereği yapılması zorunlu olan halkın katılımı toplantılarının usulüne uygun yapılmaması veya halkın görüş ve itirazlarının dikkate alınmaması.
- Alternatif Değerlendirmesi Eksikliği: Proje için daha az çevresel etkiye sahip olabilecek alternatif yer veya teknolojilerin yeterince araştırılmamış olması.
- Usul ve Şekil Eksiklikleri: ÇED sürecinin yönetmelikte öngörülen usul ve esaslara aykırı yürütülmesi.
- Kamu Yararına Aykırılık: Projenin yaratacağı çevresel ve sosyal maliyetlerin, sağlayacağı ekonomik faydadan daha fazla olması durumu.
ÇED Raporu İptal Davası Süreci
ÇED kararlarına karşı açılan iptal davaları, idari yargının görev alanına girer ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu (İYUK) çerçevesinde görülür. Bu davalar, bazı özellikli usul kurallarına tabidir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
ÇED iptal davalarında görevli mahkeme, projenin bulunduğu yerdeki İdare Mahkemeleridir. Davanın, kararı veren idarenin bulunduğu yer mahkemesinde açılması esastır.
Dava Açma Süresi
Normal idari davalarda dava açma süresi 60 gün iken, ÇED kararlarına karşı açılacak davalarda bu süre daha kısadır. “ÇED Olumlu” veya “ÇED Gerekli Değildir” kararının ilanından veya tebliğinden itibaren 30 gün içinde dava açılmalıdır. Bu süre hak düşürücü nitelikte olup, sürenin kaçırılması halinde dava reddedilir.
İvedi Yargılama Usulü
ÇED kararlarının iptali istemiyle açılan davalar, İYUK uyarınca “ivedi yargılama usulüne” tabidir. Bu usul, davanın daha hızlı sonuçlandırılmasını amaçlar. Bu kapsamda, savunma süreleri daha kısa tutulur ve dosyanın tekemmülünden itibaren mahkemenin en geç bir ay içinde karar vermesi hedeflenir.
Yürütmenin Durdurulması
Dava açılması, “ÇED Olumlu” kararının yürütmesini kendiliğinden durdurmaz. Ancak, projenin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız zararların doğacağı ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olduğu koşullarının birlikte gerçekleşmesi durumunda, mahkemeden yürütmenin durdurulması talep edilebilir. Mahkemenin bu yönde bir karar vermesi halinde, dava sonuçlanana kadar proje ile ilgili hiçbir faaliyete başlanamaz.
Bilirkişi İncelemesinin Rolü
ÇED davaları, teknik ve bilimsel boyutları ağır basan davalardır. Bu nedenle mahkemeler, genellikle alanında uzman akademisyenlerden ve meslek odası temsilcilerinden oluşan bir bilirkişi heyeti görevlendirir. Bilirkişi heyeti, proje sahasında keşif ve inceleme yaparak hazırladığı raporu mahkemeye sunar. Bu rapor, mahkemenin kararını büyük ölçüde etkileyen en önemli delillerden biridir.
Dava Sonucu ve Etkileri
Yargılama sonucunda mahkeme, “ÇED Olumlu” kararının hukuka uygun olduğuna kanaat getirirse davayı reddeder. Ancak kararın hukuka aykırı olduğu tespit edilirse, ÇED kararının iptaline hükmedilir. İptal kararı, projenin hukuki dayanağını ortadan kaldırır ve bu karara dayanarak verilen tüm izin ve ruhsatlar geçersiz hale gelir. Bu durumda, projenin durdurulması ve yatırımcının faaliyet alanını eski haline getirmesi gerekebilir.
Anahtar Kelime : sağlık hukuku
