Diş hekimliği uygulamalarında lokal anestezikler, dolgu maddeleri, ölçü malzemeleri veya sterilizasyon kimyasalları gibi pek opfarklı madde kullanılmaktadır. Bu kimyasallar, bazı hastalarda hafif kaşıntılardan hayati tehlike arz eden anafilaktik şoka kadar uzanan geniş bir yelpazede alerjik reaksiyonlara yol açabilmektedir. Diş tedavisi sırasında meydana gelen bir alerjik reaksiyon sonrasında gelişen istenmeyen durumlarda, diş hekiminin hukuki ve cezai sorumluluğunun sınırları tıp hukukunun en hassas konularından biridir. Bu durumun hukuki boyutu, meydana gelen olayın bir “komplikasyon” mu yoksa “tıbbi uygulama hatası (malpraktis)” mi olduğu sorusu etrafında şekillenmektedir.
Diş Hekimi ile Hasta Arasındaki İlişkinin Hukuki Niteliği
Hukuki açıdan diş hekimi ile hasta arasındaki ilişki, kural olarak 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) çerçevesinde bir vekalet sözleşmesi olarak kabul edilir. Ancak protetik tedaviler veya implant gibi bazı özel uygulamalarda ilişkinin niteliği “eser sözleşmesi” kapsamında da değerlendirilebilmektedir. Vekalet sözleşmesi kapsamında diş hekimi, hastanın şifaya kavuşması yönünde doğrudan bir sonuç taahhüt etmez; ancak tedavinin her aşamasında tıp biliminin güncel kurallarına ve mesleki standartlara uygun şekilde en yüksek özeni göstermekle yükümlüdür. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da belirtildiği üzere, hekimin özen borcu, en hafif kusurundan dahi sorumlu olmasını gerektiren nitelikte, son derece geniş kapsamlı bir yükümlülüktür.
Alerjik Reaksiyonlarda Hekimin Özen Yükümlülüğü ve Anamnez
Diş tedavisinde alerjik reaksiyon riskinin yönetilmesi, tedavi başlamadan önceki aşamalardan itibaren titizlikle yürütülmelidir. Hekimin bu konudaki sorumluluğu temel olarak şu adımlarda yoğunlaşır:
- Detaylı Anamnez (Hasta Hikayesi) Alınması: Tedaviye başlamadan önce hastanın genel sağlık durumu, sistemik hastalıkları ve daha önemlisi geçmişte yaşadığı alerjik reaksiyonlar mutlaka sorgulanmalıdır. Bu sorgulama, Sağlık Bakanlığı düzenlemeleri ve tıp etiği kuralları çerçevesinde zorunlu bir tıp standardıdır.
- Aydınlatılmış Onam Alınması: Hasta Hakları Yönetmeliği uyarınca, uygulanacak tedavi yöntemi, kullanılacak ilaçlar ve bunların olası riskleri (alerjik reaksiyon ihtimali dahil) hastaya açıklanmalı ve hastanın rızasını gösteren yazılı onay alınmalıdır.
- Klinik Şartlarının Hazırlanması: Diş hekimi, kliniğinde her an ortaya çıkabilecek acil durumlara karşı gerekli ilk yardım ekipmanını, acil müdahale ilaçlarını ve özellikle anafilaktik şok tedavisinde kullanılan adrenalin ampulünü hazır bulundurmakla yükümlüdür.
Hukuki Sorumlulukta Komplikasyon ve Malpraktis Ayrımı
Alerjik reaksiyonun gelişmesi her zaman diş hekiminin kusurlu olduğu anlamına gelmez. Tıp hukukunda komplikasyon, her türlü özen gösterilmesine rağmen kaçınılması mümkün olmayan, tıp bilimince kabul edilebilir riskleri ifade eder. Eğer diş hekimi hastadan detaylı anamnez almış, aydınlatılmış onam sürecini tamamlamış ve hastanın tıp geçmişinde bilinen bir alerjisi olmamasına rağmen reaksiyon gelişmişse, bu durum bir komplikasyon olarak kabul edilir.
Ancak bir komplikasyonun ortaya çıkmasından sonra hekimin süreci yönetme biçimi hukuki sorumluluğu doğrudan etkiler. Yargıtay içtihatlarına göre, zamanında ve doğru müdahale edilmeyen veya gerekli ilk yardım ekipmanı bulundurulmadığı için ağırlaşan bir komplikasyon, bu aşamadan itibaren tıbbi uygulama hatasına (malpraktis) dönüşür. Diş hekiminin hastanın bilinen alerjisini sorgulamaması, bilinen alerjiye rağmen riskli ilacı kullanması veya alerji geliştiğinde tıp standartlarına uygun acil müdahaleyi geciktirmesi durumunda TBK m. 49 kapsamında haksız fiil sorumluluğu ve sözleşmeye aykırılık hükümleri uygulanır.
Hukuki ve Cezai Sorumluluğun Sonuçları
Hatalı veya yetersiz müdahale sebebiyle hastanın bedensel zarara uğraması veya vefat etmesi durumunda diş hekiminin hem hukuki (tazminat) hem de cezai sorumluluğu doğmaktadır. Hastalar veya yasal mirasçıları, uğranılan zararın telafisi amacıyla maddi ve manevi tazminat davası ikame edebilirler. Türk Ceza Kanunu kapsamında ise özen yükümlülüğüne aykırı davranarak zarar meydana gelmesine sebebiyet veren hekim hakkında “taksirle yaralama” veya “taksirle ölüme neden olma” suçlarından ceza soruşturması açılabilmektedir.
Sonuç
Özetle, diş tedavisi sırasında meydana gelebilecek alerjik reaksiyonlar her zaman bir ceza veya tazminat sebebi değildir. Ancak hekimin sorumluluktan muaf olabilmesi için tedavi öncesinde eksiksiz anamnez alması, aydınlatılmış onam sürecini usulüne uygun işletmesi, kliniğinde acil müdahale setini hazır bulundurması ve reaksiyon anında tıp biliminin gerektirdiği standartlara uygun hızlı müdahaleyi gerçekleştirmesi şarttır. Bu süreçlerin eksiksiz işletilmesi hem hasta sağlığını korumakta hem de hekimin hukuki güvenliğini güvence altına almaktadır.
Anahtar Kelime : alerjik reaksiyon hekim
