Diş hekimliği uygulamaları, günümüzde sadece sağlık odaklı değil, aynı zamanda estetik beklentilerin de yüksek olduğu karmaşık tıbbi müdahalelerdir. Diş tedavisinde hekim ile hasta arasındaki ilişkinin hukuki ve etik temelini ise “aydınlatılmış onam” oluşturur. Tıbbi müdahalenin hukuka uygun olması ve hastanın vücut bütünlüğüne yönelik yapılan işlemin rızaya dayanması, hem hastanın haklarını korur hem de diş hekimini olası malpraktis (tıbbi uygulama hatası) davalarından korur. Peki, diş tedavisinde aydınlatılmış onam hukuken nasıl alınmalıdır?
Aydınlatılmış Onamın Hukuki Dayanağı Nedir?
Aydınlatılmış onam, yalnızca bir form imzalatılması süreci değildir; hastanın kendi geleceğini belirleme hakkının (kendi kaderini tayin hakkı) bir tezahürüdür. Bu kavramın anayasal ve yasal dayanakları bulunmaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 17. maddesinde belirtilen “kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkı”, tıbbi müdahalelerde rızayı zorunlu kılar. Ayrıca, 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’un 70. maddesi ve Hasta Hakları Yönetmeliği hükümleri, hekimin hastayı bilgilendirme yükümlülüğünü açıkça düzenlemiştir.
Diş hekimliğinde, yapılan işlemin niteliğine göre hukuki ilişki farklılık gösterebilir. Örneğin; dolgu veya kanal tedavisi gibi klasik tedaviler vekalet sözleşmesi kapsamında değerlendirilirken; implant, protez ya da gülüş tasarımı gibi estetik ve fonksiyonel sonuç taahhüt eden işlemler Yargıtay tarafından sıklıkla eser sözleşmesi hükümlerine tabi tutulmaktadır. Her iki durumda da usulüne uygun bir aydınlatılmış onamın varlığı zorunludur.
Diş Tedavisinde Aydınlatılmış Onam Nasıl Alınmalıdır?
Hukuken geçerli bir aydınlatılmış onamın varlığından söz edebilmek için belirli kriterlerin eksiksiz yerine getirilmesi gerekir. Bu kriterler şu şekilde sıralanabilir:
- Anlaşılır ve Sade Dil Kullanımı: Bilgilendirme yapılırken hastanın eğitim düzeyi, yaşı ve sosyal durumu göz önünde bulundurulmalıdır. Ağır tıp ve diş hekimliği terimleri yerine, hastanın kolayca anlayabileceği günlük bir dil tercih edilmelidir.
- Kapsamlı Bilgilendirme: Hastaya; teşhis, planlanan tedavinin amacı, yöntemi, olası başarı şansı, tedavinin riskleri ve komplikasyonları, alternatif tedavi yöntemleri ve tedavinin reddedilmesi durumunda ortaya çıkabilecek sonuçlar detaylıca anlatılmalıdır.
- Süre ve Zamanlama: Onam, müdahaleden hemen önce, hasta henüz koltuktayken veya sedasyon/anestezi etkisindeyken alınmamalıdır. Hastaya, aldığı bilgileri değerlendirebilmesi ve karar verebilmesi için makul bir düşünme süresi tanınmalıdır.
- Yazılı Olma Şartı: Kanunen bazı küçük cerrahi işlemler dışında onamın yazılı olması zorunluluğu açıkça belirtilmemiş olsa da, Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında ispat kolaylığı açısından onamın yazılı alınması gerektiği vurgulanmaktadır. Girişimsel nitelikteki tüm diş tedavilerinde (örneğin gömülü diş çekimi, implant, cerrahi operasyonlar) yazılı onam alınması elzemdir.
İspat Yükü Kimdedir? Yargıtay’ın Yaklaşımı
Hukuki ihtilaflarda en çok karşılaşılan sorunlardan biri, hastanın yeterince aydınlatılıp aydınlatılmadığı konusudur. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, hastanın usulüne uygun olarak aydınlatıldığını ve rızasının alındığını ispat yükü diş hekimine (veya sağlık kuruluşuna) aittir. Hekim, hastanın sadece “tedaviye rıza gösteriyorum” şeklindeki genel ve matbu imzalı beyanına dayanarak sorumluluktan kurtulamaz.
Yargıtay kararlarında, matbu ve içi doldurulmamış formların hukuken geçerli bir aydınlatma teşkil etmediği sıklıkla vurgulanmaktadır. Onam formunda, tedaviye özgü risklerin (örneğin implant tedavisinde sinir hasarı riski, geçici veya kalıcı uyuşukluk hissi gibi) açıkça belirtilmesi ve hastanın bu riskleri kendi el yazısıyla “okudum, anladım, kabul ediyorum” şeklinde onaylaması hukuki güvenliği en üst düzeye çıkaracaktır.
Sonuç
Diş tedavisinde aydınlatılmış onam, sadece yasal bir zorunluluk değil, aynı zamanda hekim ile hasta arasındaki güven ilişkisini pekiştiren en önemli tıbbi etik unsurdur. Hekimlerin olası tazminat talepleriyle karşılaşmaması, hastaların ise haklarını bilerek tedavi sürecine katılması için aydınlatılmış onam sürecinin mevzuata ve yargı kararlarına uygun şekilde, titizlikle yürütülmesi gerekmektedir.
Anahtar Kelime :
