Teknolojinin gelişimi, genetik biliminde devrim niteliğinde yenilikleri beraberinde getirirken, bu ilerlemeler bazı hukuki ve etik sorunları da gündeme taşımaktadır. Bu sorunların başında “genetik ayrımcılık” gelmektedir. Özellikle işe alım süreçlerinde, işverenlerin adaylardan genetik test talep edip edemeyeceği, hem iş arayanlar hem de hekimler için önemli bir soru işaretidir. Bu yazıda, Türk hukuk sistemi çerçevesinde bu konuyu aydınlatacağız.
Genetik Veri Nedir ve Hukuki Niteliği Nasıldır?
Genetik veri, bir bireyin kalıtsal özelliklerini ortaya çıkaran veya gelecekteki sağlık durumuna ilişkin eşsiz bilgiler sunan DNA ve RNA analizlerinden elde edilen verilerdir. Bu veriler, kişinin sadece mevcut sağlık durumunu değil, aynı zamanda gelecekte belirli hastalıklara yakalanma riskini de gösterebilir.
Türk hukukunda, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) uyarınca genetik veriler, “özel nitelikli kişisel veri” kategorisinde değerlendirilir. Bu, genetik verilerin işlenmesinin çok daha sıkı kurallara tabi olduğu ve en üst düzeyde koruma altında olduğu anlamına gelir. İşlenmesi, kişinin açık rızasına bağlıdır ve kanunda sayılan istisnai durumlar dışında yasaktır.
İşveren İş Başvurusunda Genetik Test İsteyebilir mi?
Bu sorunun cevabı net ve kesindir: Hayır, isteyemez. Bir işverenin, işe alım sürecinde bir adaydan genetik test yaptırmasını veya mevcut genetik verilerini paylaşmasını talep etmesi, Türk hukukuna temelden aykırıdır ve birden fazla kanunu ihlal eder.
Hukuki Dayanaklar Nelerdir?
İşverenin bu talebinin hukuka aykırı olmasının temelinde yatan prensipler şunlardır:
- Anayasal Güvence: Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 20. maddesi, herkesin özel hayatına saygı gösterilmesini ve kişisel verilerinin korunmasını isteme hakkına sahip olduğunu güvence altına alır. Genetik veriler, özel hayatın en mahrem alanına dahildir ve bu hakkın ihlali anlamına gelir.
- Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK): KVKK’nın 6. maddesi, sağlık ve genetik veriler gibi özel nitelikli verilerin işlenmesini kişinin açık rızasına bağlamıştır. Ancak işe alım sürecindeki güç dengesizliği nedeniyle, adayın “açık rıza” vermesi, rızanın özgür iradeye dayanmadığı kabul edildiğinden, bu durumu hukuka uygun hale getirmez. İşverenin bu veriyi talep etmek için meşru ve somut bir amacı yoktur.
- İş Kanunu ve Eşitlik İlkesi: 4857 sayılı İş Kanunu’nun 5. maddesi, iş ilişkisinde dil, ırk, cinsiyet, siyasal düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapılamayacağını düzenler. Genetik bir yatkınlık veya potansiyel bir hastalık riski nedeniyle bir adayı işe almamak, “benzeri sebepler” kapsamına giren açık bir ayrımcılık yasağı ihlalidir.
- Türk Borçlar Kanunu: İş sözleşmesi, hizmet sözleşmelerinin özel bir türüdür. Türk Borçlar Kanunu’na göre, sözleşme taraflarının kişilik haklarına aykırı hareket etmesi yasaktır. İşverenin genetik test talebi, adayın kişilik haklarına ağır bir saldırı niteliğindedir.
Yargıtay’ın Yaklaşımı Nasıldır?
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında, işçinin özel yaşamına ve kişisel verilerine yönelik müdahalelerin sınırlı olması gerektiği sürekli olarak vurgulanmaktadır. Yüksek Mahkeme kararlarına göre, işverenin talep ettiği bilgi veya belgenin, yapılacak işle doğrudan ilgili, işin görülmesi için zorunlu ve ölçülü olması gerekir. Gelecekte ortaya çıkması muhtemel bir hastalık riskini gösteren genetik veri, adayın o anki liyakati ve pozisyonun gereklilikleri ile doğrudan ve zorunlu bir bağa sahip değildir. Bu nedenle, böyle bir talep ölçülülük ilkesine de aykırıdır.
Sonuç ve Değerlendirme
İş başvuru sürecinde adaydan genetik test istenmesi veya genetik verilerin talep edilmesi, Anayasa, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ve İş Kanunu başta olmak üzere temel hukuk normlarının açık bir ihlalidir. Bu durum, “genetik ayrımcılık” teşkil eden ve hukuken koruma görmeyen bir eylemdir. Böyle bir taleple karşılaşan adayların bu talebi reddetme ve yasal haklarını arama hakkı bulunmaktadır. İşverenlerin ise işe alım süreçlerini, adayların temel hak ve özgürlüklerine, özellikle de kişisel verilerinin mahremiyetine saygı göstererek yürütmesi yasal bir zorunluluktur.
Anahtar Kelime : genetik ayrımcılık
