Hasta bilgilendirme yükümlülüğü, modern tıp hukukunun temel taşlarından biridir. Bu ilke, hastanın kendi bedeni ve geleceği üzerinde karar verme hakkına (özerklik ilkesine) dayanır. Hekim, hastasına uygulanacak her türlü tıbbi müdahale öncesinde, hastanın anlayabileceği bir dilde gerekli tüm bilgileri sunmakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğün ihlali, hem hekim hem de sağlık kuruluşu için ciddi hukuki ve cezai sorumluluklar doğurabilir. Bu yazıda, hasta bilgilendirme yükümlülüğünün ne anlama geldiği, kapsamı, ihlali durumunda izlenmesi gereken süreç ve sıkça sorulan sorular ele alınacaktır.
Hasta Bilgilendirme Yükümlülüğü ve Aydınlatılmış Onam Nedir?
Hasta bilgilendirme yükümlülüğü, hekimin, planlanan tıbbi müdahale hakkında hastayı yeterli düzeyde aydınlatmasıdır. Bu aydınlatmanın ardından hastanın, özgür iradesiyle ve edindiği bilgiler ışığında müdahaleye onay vermesi ise “aydınlatılmış onam” olarak adlandırılır. Aydınlatılmış onam, hastanın tedavi sürecine aktif katılımını sağlayan temel bir hasta hakkıdır. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre de bir tıbbi müdahalenin hukuka uygun sayılabilmesi için hastanın usulüne uygun şekilde aydınlatılmış olması ve buna dayalı bir rızasının bulunması şarttır. Bu bilgilendirme, basit bir formalite olmanın ötesinde, hekim ile hasta arasındaki güven ilişkisinin de temelini oluşturur.
Bilgilendirmenin Kapsamı Neleri İçermelidir?
Sağlık Bakanlığı’nın ilgili mevzuatları ve Yargıtay kararları uyarınca, aydınlatma yükümlülüğü asgari olarak şu unsurları kapsamalıdır:
- Hastalığın Tanısı: Hastalığın ne olduğu, mevcut durumu ve muhtemel seyri.
- Önerilen Tedavi: Yapılması planlanan tıbbi müdahalenin niteliği, nasıl uygulanacağı, başarı şansı ve süresi.
- Riskler ve Komplikasyonlar: Önerilen tedavinin içerdiği ciddi riskler, olası yan etkiler ve beklenmeyen durumlar (komplikasyonlar).
- Alternatif Tedaviler: Mevcut tedaviye alternatif olabilecek başka yöntemlerin bulunup bulunmadığı, bu yöntemlerin avantaj ve dezavantajları.
- Tedaviyi Reddetme Durumu: Hastanın tedaviyi kabul etmemesi halinde ortaya çıkabilecek olası sonuçlar.
- Kullanılacak İlaçlar: Tedavi sürecinde kullanılacak ilaçların temel özellikleri ve önemli yan etkileri.
Bilgilendirme, hastanın sosyal ve kültürel düzeyine uygun, sade ve anlaşılır bir dille yapılmalıdır. Hukuki geçerlilik ve ispat kolaylığı açısından aydınlatılmış onamın yazılı olarak alınması, Yargıtay kararlarında da önemle vurgulanan bir husustur.
Bilgilendirme Yükümlülüğü İhlal Edilirse Ne Olur?
Hekimin hastayı hiç bilgilendirmemesi veya eksik ya da yanlış bilgilendirmesi, aydınlatma yükümlülüğünün ihlali anlamına gelir. Bu durumda, yapılan tıbbi müdahale hukuka aykırı hale gelir. Hastanın rızası alınmış olsa dahi, bu rıza “aydınlatılmış” olmadığı için geçersiz sayılır. Yükümlülüğün ihlali halinde hekimin ve ilgili sağlık kuruluşunun hukuki, cezai ve disiplin sorumluluğu doğabilir. Özellikle, müdahale sonucunda bir zarar (komplikasyon) meydana gelmişse ve hasta bu risk hakkında önceden bilgilendirilmemişse, hekimin tazminat sorumluluğu gündeme gelecektir.
İhlal Durumunda İzlenecek Hukuki Süreç
Hasta bilgilendirme yükümlülüğünün ihlal edildiğini düşünen bir hasta veya yakını, öncelikle bir sağlık hukuku avukatından profesyonel destek almalıdır. Genel olarak izlenebilecek adımlar şunlardır:
- Tıbbi Belgelerin Toplanması: Hasta dosyası, epikriz raporları, onam formları ve diğer tüm tıbbi kayıtların birer sureti temin edilmelidir.
- Dava Süreci: İhlal nedeniyle maddi veya manevi bir zarar doğmuşsa, görevli mahkemede tazminat davası açılabilir. Yargılama sırasında, aydınlatma yükümlülüğünün usulüne uygun yerine getirildiğini ispat etme yükümlülüğü hekime veya sağlık kuruluşuna aittir.
- Diğer Başvuru Yolları: Dava yoluna ek olarak, ilgili tabip odasına veya Sağlık Bakanlığı’na bağlı Hasta Hakları Birimlerine şikayette bulunulabilir.
Sık Sorulan Sorular
1. Acil durumlarda da bilgilendirme zorunlu mudur?
Hastanın bilincinin kapalı olduğu ve hayati tehlikesinin bulunduğu acil durumlarda, hastaya veya yasal temsilcisine ulaşılamıyorsa, hekim hastanın yaşamını kurtarmaya yönelik zorunlu müdahaleyi bilgilendirme şartı aramaksızın yapabilir. Bu durum, hekimin takdirindedir ve temel amaç hastanın hayatını kurtarmaktır.
2. Onam formunu imzalamış olmam, dava hakkımı ortadan kaldırır mı?
Hayır. Size imzalatılan onam formu, genel ve matbu ifadeler içeriyorsa, yapılacak işleme özgü riskleri spesifik olarak açıklamıyorsa veya size bu form okunup anlatılmadan, yeterli düşünme süresi tanınmadan imzalatılmışsa, hukuken geçersiz sayılabilir. Yargıtay, onam formunun içeriğinin somut olaya uygun ve yeterli açıklığı taşımasını aramaktadır.
3. Bilgilendirmeyi hekimin kendisi mi yapmalıdır?
Evet, kural olarak bilgilendirme, tıbbi müdahaleyi bizzat gerçekleştirecek olan hekim tarafından yapılmalıdır. Hekim dışındaki sağlık personelinin bu konuda yetkisi ve sorumluluğu bulunmamaktadır.
4. Komplikasyon meydana gelmesi her zaman hekim hatası mıdır?
Hayır. Tıbbın kurallarına uygun yapılan bir müdahaleye rağmen istenmeyen bir sonuç (komplikasyon) ortaya çıkabilir. Ancak hekimin sorumluluktan kurtulabilmesi için, bu olası komplikasyon hakkında hastayı müdahale öncesinde bilgilendirmiş ve hastanın bu riski bilerek onam vermiş olduğunu ispatlaması gerekir. Eğer hasta bu risk hakkında aydınlatılmamışsa, hekimin sorumluluğu doğacaktır.
Anahtar Kelime : hasta bilgilendirme yükümlülüğü ihlali
