Sağlık hukuku, hasta ve hekim arasındaki ilişkinin temel taşlarından biri olan “aydınlatılmış onam” kavramı üzerine kuruludur. Hastanın, kendisine uygulanacak tıbbi müdahaleye özgür iradesiyle karar verebilmesi için hekim tarafından yeterli ve anlaşılır bir dilde bilgilendirilmesi esastır. Peki, hasta bir kere verdiği bu onayı geri alabilir mi? Bu yazıda, aydınlatılmış onamın geri alınmasının hukuki boyutlarını, geçerlilik şartlarını ve taraflar (hasta ve hekim) açısından doğurabileceği sonuçları ele alacağız.
Aydınlatılmış Onamın Geri Alınması Nedir ve Mümkün müdür?
Aydınlatılmış onam, dinamik bir süreçtir ve tek seferlik bir işlem değildir. Hastanın kendi geleceğini belirleme hakkı kapsamında, tıbbi müdahaleye başlamadan önce veya müdahale devam ederken verdiği onayı geri çekme hakkı bulunmaktadır. Bu hak, hem uluslararası sözleşmelerde hem de ulusal mevzuatımızda güvence altına alınmıştır. Hasta Hakları Yönetmeliği’ne göre, kanunen zorunlu haller dışında hasta, planlanan veya uygulanmakta olan tedaviyi reddetme veya durdurulmasını isteme hakkına sahiptir.
Hastanın bu kararı, hekim tarafından saygıyla karşılanmalıdır. Onayın geri alınması, hastanın tedavi sürecindeki özerkliğinin ve karar mekanizmasına aktif katılımının bir gereğidir.
Onayın Geri Alınmasının Geçerlilik Şartları
Hastanın onamını geri çekme beyanının hukuken geçerli kabul edilmesi için bazı şartlar bulunmaktadır. Bu şartlar, sürecin şeffaf ve hukuka uygun işlemesini sağlar:
- Açık ve Anlaşılır Beyan: Hastanın onamını geri çektiğine dair iradesi açık, net ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde olmalıdır. Bu beyanın sözlü olması mümkün olsa da, ispat kolaylığı açısından yazılı yapılması önem arz eder.
- Bilgilendirme Sonrası Karar: Hekim, onayın geri alınmasının olası sonuçları, riskleri ve tedaviye devam edilmemesi durumunda ortaya çıkabilecek muhtemel fayda ve riskler hakkında hastayı yeniden aydınlatmalıdır. Hastanın bu yeni bilgilendirme ışığında kararını sürdürmesi gerekir.
- Özgür İrade: Onayın geri alınması kararı, her türlü baskı, tehdit veya kandırma olmaksızın, hastanın tamamen özgür iradesine dayanmalıdır.
- Belgelendirme: Hekimin, hastanın onamını geri çektiğini, bu kararın olası sonuçları hakkında bilgilendirildiğini ve durumu anladığını yazılı bir belge ile kayıt altına alması, hukuki sorumluluk açısından kritik öneme sahiptir. Hasta imzadan kaçınırsa, durum bir tutanakla tespit edilmelidir.
Onam Geri Alındığında Hekimin Yükümlülükleri
Hastanın onamını geri alması durumunda hekimin tıbbi müdahaleyi derhal durdurması esastır. Müdahaleye devam edilmesi, hukuka aykırı bir fiil teşkil edecek ve hekimin hem hukuki hem de cezai sorumluluğunu doğurabilecektir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarına göre, rızası olmayan bir hastaya müdahalede bulunmak, vücut bütünlüğünün ihlali anlamına gelir.
Hekimin bu süreçteki temel yükümlülükleri şunlardır:
- Tıbbi işlemi derhal sonlandırmak.
- Hastayı, tedaviyi reddetmesinin doğurabileceği tıbbi sonuçlar hakkında son bir kez daha, anlayabileceği bir dilde bilgilendirmek.
- Tüm bu süreci, bilgilendirmeyi ve hastanın nihai kararını detaylı bir şekilde hasta dosyasına kaydetmek ve mümkünse yazılı belge almak.
Geri Almanın Sonuçları ve Hukuki Sorumluluk
Aydınlatılmış onamın usulüne uygun bir şekilde geri alınmasıyla birlikte, hekimin o andan itibaren yapacağı her türlü müdahale hukuka aykırı hale gelir. Onayın geri alınmasına rağmen müdahaleye devam eden hekim, meydana gelebilecek tüm zararlardan sorumlu olacaktır. Bu sorumluluk, hem maddi (tedavi masrafları, kazanç kaybı vb.) hem de manevi tazminatı kapsayabilir.
Öte yandan, hasta onamını geri aldıktan sonra ortaya çıkabilecek olumsuz sağlık sonuçlarının sorumluluğu kendisine ait olacaktır. Hekim, hastayı bu konuda yeterince aydınlattığını ve onayın geri çekilmesi üzerine müdahaleyi durdurduğunu ispat edebildiği sürece, bu aşamadan sonraki olumsuz sonuçlardan sorumlu tutulamaz.
Önemli Not: Acil ve hastanın bilincinin kapalı olduğu, onam alınmasının mümkün olmadığı ve müdahale edilmemesinin hasta için hayati risk taşıdığı istisnai durumlarda hekim, hastanın varsayılan rızası doğrultusunda hareket edebilir. Ancak bu durum, onamın geri alınması süreciyle karıştırılmamalıdır.
Sonuç olarak, hastanın aydınlatılmış onamını geri alması, hasta haklarının ve özerkliğinin en temel yansımalarından biridir. Bu süreç, hem hasta hem de hekim için önemli hukuki sonuçlar doğurur. Sürecin doğru yönetilmesi, şeffaf bir iletişim kurulması ve her adımın usulüne uygun olarak belgelenmesi, olası hukuki uyuşmazlıkların önlenmesi adına hayati önem taşımaktadır.
Anahtar Kelime : aydinlatilmis onam geri alma
