Tıp bilimi, doğası gereği yüksek risk barındıran ve öngörülemeyen durumların sıkça yaşandığı dinamik bir alandır. Özellikle acil servisler, ameliyathaneler veya afet durumları gibi kriz anlarında hekimlerin ve diğer sağlık çalışanlarının çok kısa süreler içinde hayati kararlar alması gerekir. Bu gibi stresli ve kısıtlı zaman dilimlerinde meydana gelen olumsuz sonuçlarda hukuki sorumluluğun ve kusurun nasıl belirleneceği, hem hastalar hem de hekimler açısından en kritik tartışma konularından biridir. Hukuk sistemimizde kriz anında gerçekleştirilen tıbbi müdahalelerde kusur ve sorumluluk tespiti, normal koşullardaki tıbbi uygulamalardan farklı hukuki parametrelerle değerlendirilmektedir.
Hukuki Açıdan Kriz Anı ve Kusur Değerlendirmesi
Sağlık hukukunda hekimin sorumluluğu, kural olarak bir “özen borcu” ilişkisine dayanmaktadır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 49 kapsamında haksız fiil sorumluluğu ya da sözleşmeye aykırılık hallerinde kusurun varlığı aranır. Ancak kriz anlarında, hekimin normal şartlarda göstermesi beklenen özen düzeyi ile kriz anındaki fiziki ve psikolojik şartlar altındaki özen düzeyi aynı kefeye konulamaz. Kriz anında gerçekleşen eylemlerde hukuki sorumluluğun belirlenmesinde “tıbbi standart” kavramı esas alınır.
Tıbbi standart; benzer koşullarda, aynı branştaki uzman bir hekimin göstermesi gereken ortalama bilgi, beceri ve dikkat düzeyini ifade eder. Kriz anlarında hekimden beklenen, her koşulda olağanüstü sonuçlar elde etmesi değil, elindeki mevcut imkanlarla tıp biliminin güncel kurallarına uygun şekilde hareket etmesidir. Eğer bir hekim, ani gelişen acil bir durumda acil tıp protokollerine uygun hareket etmişse, sonuç hastanın aleyhine olsa dahi hukuki açıdan kusurlu kabul edilmemektedir.
Zorunluluk Hali ve Sorumluluğu Etkileyen Sebepler
Kriz anlarındaki sorumluluk değerlendirmesinde sıklıkla gündeme gelen bir diğer önemli hukuki kavram ise “zorunluluk hali” (ıztırar hali)dir. Türk Borçlar Kanunu’nun ilgili hükümleri (özellikle tazminatın belirlenmesini düzenleyen TBK m. 51 ve m. 52 hükümleri çerçevesinde) uyarınca, kriz anının getirdiği kaçınılmaz şartlar sorumluluğun sınırlandırılmasında veya tamamen ortadan kalkmasında rol oynayabilir.
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, acil durumlarda hastanın rızasının alınmasının imkansız olduğu hallerde (aydınlatılmış onam alınamayacak derecede bilincin kapalı olması gibi), hekimin yaşam hakkını korumaya yönelik müdahalesi hukuka uygunluk sebebi olarak kabul edilir. Bu gibi durumlarda, tıp biliminin izin verdiği risk sınırları içinde kalınarak yapılan müdahaleler sonucunda oluşan zararlar “komplikasyon” olarak nitelendirilir ve hekime kusur atfedilemez.
Kriz Anındaki Müdahalelerde Kusur Nasıl Tespit Edilir?
Yargi mercileri, kriz anında gerçekleşen bir tıbbi müdahalede kusur tespiti yaparken şu temel kriterleri göz önünde bulundurarak bilirkişi incelemesine başvurur:
- Zaman Baskısı ve Mevcut Şartlar: Müdahale anında hekimin karar vermek için ne kadar süresi olduğu, acil durumun niteliği ve ortamdaki teknik ya da fiziki donanımın yeterliliği titizlikle incelenir.
- Protokollere ve Kılavuzlara Uygunluk: Hekimin, kriz anı için tıp literatüründe kabul görmüş acil müdahale algoritmalarına (örneğin CPR kılavuzları) sadık kalıp kalmadığı araştırılır.
- Öngörülebilirlik ve Kaçınılmazlık: Meydana gelen olumsuz sonucun, kriz anının yarattığı kaos ortamında öngörülüp öngörülemeyeceği ve alınacak önlemlerle önlenip önlenemeyeceği değerlendirilir.
Hastalar ve Hekimler İçin Önemli Tavsiyeler
Kriz anlarında yaşanan tıbbi süreçlerin hukuki uyuşmazlıklara dönüşmesini önlemek ve hak kayıplarının önüne geçmek adına tarafların dikkat etmesi gereken hususlar şunlardır:
- Hekimler İçin: Kriz anında yapılan tüm müdahalelerin, uygulanan tedavi adımlarının, verilen ilaçların ve hastanın anlık reaksiyonlarının vakit kaybetmeksizin veya kriz kontrol altına alınır alınmaz detaylı bir şekilde hasta tabelasına ve epikriz raporuna kaydedilmesi hayati bir hukuki koruma sağlar.
- Hastalar ve Yakınları İçin: Acil durumlarda sağlık çalışanlarının birincil amacının hayat kurtarmak olduğunu bilerek, her olumsuz sonucun bir malpraktis (hekim hatası) olmadığını, tıbbın doğasında kaçınılmaz risklerin her zaman barındığını göz önünde bulundurmak adil bir değerlendirme yapılmasına yardımcı olur.
Sonuç olarak; kriz anlarında gerçekleşen tıbbi müdahalelerde kusur ve sorumluluk, olayın meydana geldiği anın somut şartları, hekimin o anki imkanları ve tıp biliminin acil durumlar için öngördüğü standartlar çerçevesinde analiz edilmektedir. Olası uyuşmazlıklarda hak kaybı yaşamamak adına, sürecin bir sağlık hukuku uzmanı eşliğinde değerlendirilmesi her iki taraf için de en güvenli yoldur.
Anahtar Kelime : kriz kusur sorumluluk
