Özellikle Amerika Birleşik Devletleri kaynaklı filmlerde ve dizilerde sıkça karşılaştığımız “Class Action” ya da Türkçe karşılığıyla “Sınıf Davası”, çok sayıda kişinin benzer bir nedenden dolayı tek bir dava altında birleşerek hak araması anlamına gelir. Peki, bu etkili hak arama yöntemi Türkiye’de, özellikle de hasta ve hekimleri yakından ilgilendiren sağlık hukuku alanında mevcut mudur? Bu yazıda, bu sorunun yanıtını ve Türk hukuk sistemindeki alternatif yolları inceleyeceğiz.
Türk Hukukunda “Sınıf Davası” Var Mı?
Türk hukuk sisteminde, Anglo-Sakson hukukuna özgü olan “Sınıf Davası” (Class Action) mekanizması doğrudan yer almamaktadır. Bunun temel nedeni, medeni usul hukukumuzun bireysel dava esasına dayanmasıdır. Ancak bu durum, birden çok kişinin aynı veya benzer hukuki sorun nedeniyle hak arayamayacağı anlamına gelmez. Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK), bu tür durumlar için farklı çözümler sunmaktadır.
Alternatif Bir Mekanizma: Topluluk Davası
Türkiye’de sınıf davasına en yakın kurum, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 113. maddesinde düzenlenen “Topluluk Davası”dır. Bu dava türü, dernekler ve diğer tüzel kişilere, kendi üyelerinin veya temsil ettikleri kesimin ortak menfaatlerini korumak amacıyla dava açma hakkı tanır.
Topluluk davasının temel amaçları şunlardır:
- İlgili kişilerin haklarının tespit edilmesi,
- Mevcut bir hukuka aykırı durumun sona erdirilmesi,
- Gelecekte meydana gelebilecek hak ihlallerinin önlenmesi.
Örneğin, bir hasta hakları derneği, belirli bir ilacın yan etkileri nedeniyle mağdur olan tüm hastalar adına, ilacın piyasadan çekilmesi veya gerekli uyarıların yapılması gibi taleplerle bir topluluk davası açabilir. Ancak bu dava türü, Anglo-Sakson hukukundaki sınıf davasından önemli bir noktada ayrılır: Topluluk davası ile doğrudan tazminat talep edilemez. Dava, daha çok bir durumun tespiti veya hukuka aykırılığın giderilmesi amacını taşır.
Sağlık Hukukunda Toplu Hak Arama Yolları
Sağlık alanında, birden fazla hastayı etkileyen bir tıbbi hata, hatalı üretilmiş bir tıbbi cihaz veya zararlı bir ilaç gibi durumlarda hastaların toplu olarak hak araması gerekebilir. Türk hukukunda bu gibi durumlarda başvurulabilecek temel yollar şunlardır:
1. İhtiyari Dava Arkadaşlığı
Aynı olaydan zarar gören birden fazla hasta, “ihtiyari dava arkadaşlığı” yoluyla bir araya gelerek ortak bir dava dilekçesi ile dava açabilirler. Burada her bir hasta kendi zararının tazminini bireysel olarak talep eder, ancak dava usul ekonomisi gereği tek bir dosya üzerinden yürütülür. Örneğin, hatalı bir aşı uygulaması sonucu zarar gören birden fazla hasta, aynı hastaneye veya hekime karşı birlikte dava açabilir.
2. Tüketici Hukuku Kapsamındaki Grup Davaları
Sağlık hizmetleri, özellikle özel hastanelerde veya kliniklerde sunulduğunda, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun kapsamında bir “tüketici işlemi” olarak kabul edilebilir. Bu kanun, tüketici dernekleri veya ilgili kamu kurumlarının, tüketicileri etkileyen hukuka aykırı durumların tespiti veya durdurulması amacıyla “grup davası” açmasına imkân tanır. Topluluk davasına benzer şekilde, bu davaların amacı da genel bir tespittir ve bireysel tazminat taleplerini içermez.
3. Topluluk Davası ile Önleyici veya Tespit Amaçlı Hak Arama
Yukarıda bahsedilen hasta hakları dernekleri gibi sivil toplum kuruluşları, bir hastanenin genel hijyen kurallarına uymaması veya sistematik olarak hasta haklarını ihlal etmesi gibi durumlarda, bu hukuka aykırı durumun tespiti ve önlenmesi için topluluk davası açabilir. Bu dava sonucunda alınacak karar, daha sonra bireysel tazminat davası açacak hastalar için önemli bir delil teşkil edebilir.
Sonuç ve Değerlendirme
Sonuç olarak, Türkiye’de Amerikan hukuk sistemindeki gibi doğrudan tazminat odaklı “sınıf davaları” bulunmamaktadır. Ancak bu, toplu hak aramanın imkânsız olduğu anlamına gelmez. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndaki “Topluluk Davası” ve Tüketicinin Korunması Hakkındaki Kanun’da yer alan “Grup Davası” mekanizmaları, özellikle dernekler ve sivil toplum kuruluşları aracılığıyla, geniş kitleleri etkileyen hukuka aykırılıkların giderilmesi için önemli birer araçtır. Benzer şekilde, aynı haksız fiilden zarar gören hastaların “ihtiyari dava arkadaşlığı” yoluyla bir araya gelmesi de mümkündür. Sağlık hukuku alanında hak arayan hasta ve hekimlerin, bu farklı dava türlerinin amaçlarını ve sınırlarını bilerek hareket etmesi, hak kayıplarının önlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
“`
Anahtar Kelime : sinif davasi
