Tıbbi müdahaleler öncesinde hastaların imzaladığı “aydınlatılmış onam formu”, hem hekimler hem de hastalar açısından sürecin en kritik hukuki belgelerinden biridir. Genellikle bu formun imzalanmasıyla, hekimin veya sağlık kuruluşunun olası tüm olumsuz sonuçlardan muaf olacağı yönünde yanlış bir algı bulunmaktadır. Ancak Türk sağlık hukuku ve Yargıtay’ın yerleşik içtihatları çerçevesinde değerlendirildiğinde, onam formunun bulunması tazminat sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Aydınlatılmış Onam Nedir ve Ne İşe Yarar?
Aydınlatılmış onam, hastanın kendisine uygulanacak tıbbi teşhis ve tedavi yöntemlerinin niteliği, riskleri, alternatifleri ve olası sonuçları hakkında bilgilendirilerek rızasının alınması sürecidir. Bu süreç, sadece bir kağıdın imzalanmasından ibaret olmayıp, Anayasa’nın kişinin maddi ve manevi varlığını koruma hakkı ile Hasta Hakları Yönetmeliği hükümlerine dayanan anayasal bir zorunluluktur.
Onam formunun temel amacı, hastanın kendi kaderini tayin etme hakkını korumak ve tıbbi müdahalenin hukuka uygun hale gelmesini sağlamaktır. Rıza olmaksızın yapılan tıbbi müdahaleler, müdahale başarılı geçse dahi hukuka aykırı kabul edilir ve hukuki sorumluluk doğurur.
Onam Formu Sorumsuzluk Anlaşması Değildir
Hukukumuzda borçlar hukuku ilkeleri geçerlidir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 115. maddesi uyarınca, borçlunun ağır kusurundan sorumlu olmayacağına ilişkin önceden yapılan anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür. Aynı maddenin devamı uyarınca, uzmanlığı gerektiren ve izinle yürütülen mesleklerde hafif kusurdan ötürü de önceden sorumsuzluk anlaşması yapılamaz. Sağlık hukuku bağlamında bu kural şu anlama gelir: Onam formu, hekimin veya hastanenin tıbbi uygulama hatasından (malpraktis) kaynaklanan sorumluluğunu kaldıran bir “sorumsuzluk belgesi” olarak kabul edilemez.
Hasta, tedavinin risklerini kabul ettiğine dair bir form imzalamış olsa bile, eğer hekim tıbbi standartlara aykırı bir hata yapmışsa, bu hata neticesinde oluşan zarardan ötürü tazminat sorumluluğu devam eder. Onam formu, yalnızca bilgilendirme yapıldığını ve hastanın komplikasyon risklerini kabul ettiğini gösterir; hekimin ihmal, dikkatsizlik veya özensizliğini hukuka uygun hale getirmez.
Komplikasyon ve Malpraktis Ayrımı
Onam formunun tazminat sorumluluğu üzerindeki etkisi incelenirken “komplikasyon” ve “malpraktis” (tıbbi hata) kavramlarının net bir şekilde ayrılması gerekir:
- Komplikasyon (İzin Verilen Risk): Tıbbi müdahalenin doğasında bulunan, her türlü özen gösterilse dahi önlenmesi mümkün olmayan olumsuz durumlardır. Eğer hasta bu riskler konusunda usulüne uygun şekilde bilgilendirilmiş ve onam vermişse, hekim komplikasyonun gerçekleşmesinden ötürü sorumlu tutulamaz.
- Malpraktis (Tıbbi Hata): Hekimin bilgi eksikliği, dikkatsizliği, deneyimsizliği veya meslek standartlarına aykırı davranışı sebebiyle hastaya zarar vermesidir. Malpraktis durumunda, imzalanmış bir onam formu bulunsa dahi hekimin ve sağlık kuruluşunun tazminat sorumluluğu doğacaktır.
Yargıtay İçtihatlarında Onam Formunun Geçerlilik Kriterleri
Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da açıkça belirtildiği üzere, bir onam formunun hukuken geçerli kabul edilebilmesi için belirli kriterleri taşıması gerekmektedir. Mahkemeler, matbu ve genel ifadeler içeren formları geçerli bir aydınlatma olarak kabul etmemektedir. Geçerli bir onam için şu şartlar aranmaktadır:
- Kişiye ve Müdahaleye Özel Olmalıdır: Form, hastanın durumuna ve yapılacak spesifik ameliyat/tedaviye özel riskleri barındırmalıdır.
- Anlaşılır Bir Dille Yazılmalıdır: Tıbbi terimler hastanın anlayabileceği şekilde, sade ve açık bir dille açıklanmalıdır.
- Zamanında Alınmalıdır: Onam, hastaya düşünme süresi tanınacak şekilde, müdahaleden makul bir süre önce alınmalıdır. Ameliyathaneye girerken aceleyle imzalatılan formlar hukuken geçersiz sayılabilmektedir.
- İspat Yükü Hekimdedir: Olası bir uyuşmazlıkta hastanın yeterince aydınlatıldığını ve rızasının alındığını ispat yükü hekime ve sağlık kuruluşuna aittir.
Sonuç
Özetlemek gerekirse, onam formunun bulunması hekim ve hastaneleri tazminat sorumluluğundan tamamen kurtarmaz. Bu formlar yalnızca tıbbi standartlara uygun olarak gerçekleştirilen müdahaleler sırasında ortaya çıkabilecek öngörülebilir komplikasyonlar açısından bir güvence sağlar. Hekimin kusurundan kaynaklanan tıbbi hatalarda (malpraktis) ise imzalanan onam formunun hukuki bir koruyuculuğu bulunmamaktadır. Hem hekimlerin hak kaybı yaşamaması hem de hastaların haklarını doğru araması için onam sürecinin usulüne uygun işletilmesi hayati önem taşımaktadır.
Anahtar Kelime : onam formu tazminat
