Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB), bireyin zihninde kontrol edemediği takıntılı düşünceler (obsesyonlar) ve bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak amacıyla gerçekleştirdiği tekrarlayıcı davranışlar (kompulsiyonlar) ile karakterize psikiyatrik bir rahatsızlıktır. Tıbbi boyutuyla sıklıkla ele alınan bu hastalık, bireyin karar alma mekanizmalarını, irade beyanlarını ve davranışlarının sonuçlarını öngörme yeteneğini etkileyebildiği için hukuk dünyasında da önemli bir yer tutmaktadır. Sağlık hukuku ve medeni hukuk açısından OKB tanısının, kişinin hukuki ehliyeti ve cezai sorumluluğu üzerindeki etkileri titizlikle değerlendirilmelidir.
Medeni Hukuk Açısından Fiil Ehliyeti ve Ayırt Etme Gücü
Türk Medeni Kanunu (TMK) çerçevesinde, bir kişinin hukuki işlem yapabilmesi ve kendi fiilleriyle borç altına girebilmesi için “fiil ehliyetine” sahip olması gerekir. Fiil ehliyetinin en önemli unsuru ise TMK m. 13 uyarınca ayırt etme gücüdür (temyiz kudreti). Ayırt etme gücü, bir kimsenin davranışlarının sebep ve sonuçlarını doğru bir şekilde idrak edebilme yeteneğidir.
OKB tanısı almış bir bireyin fiil ehliyeti doğrudan ortadan kalkmaz. Psikiyatrik rahatsızlıklarda hukuki ehliyet değerlendirilirken hastalığın seviyesi, türü ve işlemin yapıldığı andaki durumu esas alınır. Hafif veya orta düzeydeki OKB vakalarında ayırt etme gücünün tam olduğu kabul edilir. Ancak, takıntıların ve ritüellerin kişinin serbest iradesini tamamen felce uğrattığı, gerçeklikle bağını kopardığı çok ağır klinik tablolarda ayırt etme gücünün geçici veya kalıcı olarak etkilendiği savunulabilir. Yargıtay’ın yerleşik içtihatlarında da vurgulandığı üzere, bir hukuki işlemin geçerliliği, işlem anında kişinin ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığına bağlıdır. Gerekli durumlarda, TMK m. 405 kapsamında akıl hastalığı veya akıl zayıflığı gerekçesiyle kişinin kısıtlanarak kendisine vasi tayin edilmesi gündeme gelebilir.
Cezai Sorumluluk ve Türk Ceza Kanunu Kapsamındaki Yeri
Ceza hukuku doktrininde kişinin işlediği bir fiilden ötürü cezalandırılabilmesi için “kusur yeteneğine” sahip olması aranır. Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 32, akıl hastalığı nedeniyle işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli ölçüde azalmış olan kişilere ceza verilemeyeceğini ya da cezada indirim uygulanacağını hükme bağlar.
OKB, genel olarak psikotik değil, nörotik düzeyde bir rahatsızlık olarak kabul edildiğinden, kural olarak kişinin cezai sorumluluğunu tamamen ortadan kaldırmaz. Ancak istisnai olarak, kompulsif davranışların kişinin iradesini tamamen esir aldığı ve suç teşkil eden eylemi engellemesini imkansız kıldığı durumlarda, TCK m. 32/2 uyarınca cezai sorumlulukta indirim yapılması veya kişinin güvenlik tedbirlerine tabi tutulması söz konusu olabilir. Mahkemeler bu hususu değerlendirirken kişinin suç anındaki iradi serbestisini adli tıp raporları ışığında inceler.
Hukuki Sorumluluk ve Tazminat Yükümlülüğü
Bireyin başkalarına verdiği zararlardan ötürü tazminat ödeme yükümlülüğü Türk Borçlar Kanunu (TBK) m. 49 kapsamında düzenlenmiştir. Ayırt etme gücü bulunmayan kişilerin haksız fiillerinden ötürü sorumluluğu kural olarak bulunmamaktadır. Ancak, TBK m. 59 uyarınca, ayırt etme gücünü geçici olarak kaybeden bir kişi, bu kaybın meydana gelmesinde kendi kusuru olmadığını (örneğin ilaçlarını düzenli kullanmama veya tedavisini ihmal etme gibi bir kusuru bulunmadığını) ispat edemezse, verdiği zararlardan sorumlu tutulur. Dolayısıyla, OKB hastalarının tedavi süreçlerini aksatmaları sonucu irade kaybı yaşamaları durumunda hukuki sorumlulukları devam edebilir.
Hekimlerin ve Bilirkişi Raporlarının Rolü
OKB tanısı almış bireylerin karıştığı hukuki uyuşmazlıklarda adli makamlar, kişinin tıbbi durumunun hukuki sonuçlarını belirlemek adına mutlaka uzman hekim görüşüne başvurur. Bu süreçte psikiyatristler tarafından hazırlanan adli psikiyatri raporları hayati öneme sahiptir. Hekimler, hastanın sadece klinik tanısını koymakla kalmamalı; eylem anındaki veya işlem anındaki ayırt etme gücünü, takıntıların irade üzerindeki baskı derecesini ayrıntılı biçimde raporlamalıdır. Resmi Gazete’de yayımlanan ilgili sağlık mevzuatları ve Sağlık Bakanlığı yönergeleri uyarınca hazırlanan bu raporlar, mahkemelerin hüküm kurarken esas aldığı en temel delil niteliğindedir.
Sonuç
Özetle, OKB tanısı tek başına bir kişinin hukuki ehliyetini veya cezai sorumluluğunu ortadan kaldıran mutlak bir unsur değildir. Hukuk sistemi, her vakayı kendi özel koşulları, hastalığın şiddeti ve işlemin yapıldığı andaki klinik tablo çerçevesinde bireysel olarak değerlendirir. Hem hastaların haklarının korunması hem de hekimlerin adli süreçlerdeki sorumluluklarının bilincinde olması, adaletin sağlıklı bir şekilde tecelli etmesi için büyük önem taşımaktadır.
Anahtar Kelime : OKB hukuki ehliyet
